سفارش تبلیغ
صبا

797) سوره یس (36) آیه48 وَ یقُولُونَ مَتی‏ هذَا الْوَعْدُ إِنْ ک

 بسم الله الرحمن الرحیم

797) سوره یس (36) آیه48

وَ یقُولُونَ مَتی‏ هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ

 1 ذی‌القعده 1439

ترجمه

و می‌گویند این وعده کی خواهد بود، اگر واقعا راستگو بوده‌اید؟!

نکات ادبی

الْوَعْدُ

قبلا بیان شد که ماده «وعد» و کلمه «وعده» به معنی «قرار گذاشتن» در زبان فارسی نیز رایج است. از این ماده، کلمه «وعید» را فقط در مورد «وعده تهدیدآمیز و ناخوشایند» به کار می‌برند؛ اما «وعد» را در مورد هرگونه قرار (چه قرار خوب و چه بد) به کار می‌برند.

جلسه 282 http://yekaye.ir/al-hegr-15-43/

حدیث

1) از امام حسین ع روایت شده است:

از ما دوازده تن مهدی (هدایت شده الهی) هست: که اولین آنها علی بن ابی‌طالب ع است و آخرین آنها نهمین نفر از فرزندانم؛ و او همان قائم به حق است که خداوند متعال «زمین را بعد از مرگش به او زنده می‌کند» (روم/24) و به وسیله اوست که «دین حق را بر کل دین [ها] چیره می‌سازد هرچند که مشرکان را خوش نیاید» (توبه/33) او را غیبتی است که در آن غیبت عده‌ای مرتد می‌شوند [از دین برمی‌گردند] وبرخی دیگر در آن مدت بر دین ثابت قدم می‌مانند و مورد اذیت واقع می‌شوند و بدانان گفته می‌شود « این وعده کی خواهد بود، اگر راست گفته‌اید؟!» (یس/48).

اما همانا کسی در غیبت او بر این اذیت و تکذیب صبوری ورزد به منزله کسی است که در پیش روی رسول الله ص با شمشیر به جهاد برخاسته است.

عیون أخبار الرضا ع، ج‏1، ص68؛ کفایة الأثر، ص232[1]

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زِیَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَدَانِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ صَالِحٍ الْهَرَوِیِّ قَالَ أَخْبَرَنَا وَکِیعٌ عَنِ الرَّبِیعِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَلِیطٍ قَالَ قَالَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ ع:

مِنَّا اثْنَا عَشَرَ مَهْدِیّاً أَوَّلُهُمْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ع وَ آخِرُهُمُ التَّاسِعُ مِنْ وُلْدِی وَ هُوَ الْقَائِمُ بِالْحَقِّ یُحْیِی اللَّهُ تَعَالَى بِهِ «الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها» وَ یُظْهِرُ بِهِ دِیْنَ الْحَقِّ «عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ» لَهُ غَیْبَةٌ یَرْتَدُّ فِیهَا قَوْمٌ وَ یَثْبُتُ عَلَى الدِّینِ فِیهَا آخَرُونَ فَیُؤْذَوْنَ فَیُقَالُ لَهُمْ «مَتى‏ هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ» أَمَا إِنَّ الصَّابِرَ فِی غَیْبَتِهِ عَلَى الْأَذَى وَ التَّکْذِیبِ بِمَنْزِلَةِ الْمُجَاهِدِ بِالسَّیْفِ بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ ص.[2]

 

2) روایت شده است که وقتی امیرالمومنین ع ضربت خورد عیادت‌کنندگان نزد ایشان جمع شدند و کسی گفت: یا امیرالمومنین ع! ما را سفارشی بفرمایید:

حضرت گفت بالشی برای من بگذارید. سپس فرمود: حمد و سپاس خداوند را آن گونه که سزاوار است در حالی که از دستورات او پیروی می کنیم و او را حمد گویم آنچنان که او دوست دارد و هیچ خدایی نیست مگر الله واحد احد صمد همان گونه که خود خویش را چنین معرفی کرد.

ای مردم! هر کس در فرار کردنش با آنچه که از آن فرار می‌کند ملاقات خواهد کرد و اجل، نفس را به سوی خویش می‌راند و فرار از آن به رسیدن به آن منجر می‌شود ...

الکافی، ج‏1، ص299

الْحُسَیْنُ بْنُ الْحَسَنِ الْحَسَنِیُّ رَفَعَهُ وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَحْمَرِیِّ رَفَعَهُ قَالَ:

لَمَّا ضُرِبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع حَفَّ بِهِ الْعُوَّادُ وَ قِیلَ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَوْصِ فَقَالَ اثْنُوا لِی وِسَادَةً ثُمَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ حَقَّ قَدْرِهِ مُتَّبِعِینَ أَمْرَهُ وَ أَحْمَدُهُ کَمَا أَحَبَّ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْأَحَدُ الصَّمَدُ کَمَا انْتَسَبَ أَیُّهَا النَّاسُ کُلُّ امْرِئٍ لَاقٍ فِی فِرَارِهِ مَا مِنْهُ یَفِرُّ وَ الْأَجَلُ مَسَاقُ النَّفْسِ إِلَیْهِ وَ الْهَرَبَ مِنْهُ مُوَافَاتُه‏ ...

 

3) از امام صادق ع روایت شده است که فرمودند:

خداوند عز و جل هیچ «امر یقینی غیرقابل تردیدی» که شبیه «امر مشکوک غیرقابل یقینی» باشد همچون «مرگ» نیافریده است!

الخصال، ج‏1، ص14

حَدَّثَنَا أَبِی رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:

لَمْ یَخْلُقِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَقِیناً لَا شَکَّ فِیهِ أَشْبَهَ بِشَکٍّ لَا یَقِینَ فِیهِ مِنَ الْمَوْتِ.[3]

تدبر

1) «وَ یقُولُونَ مَتی‏ هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ»

کفّار، دلیلى بر انکار قیامت ندارند و تنها با طرح این سؤال که قیامت چه زمانى است، آن را به استهزا مى‏گیرند. (تفسیر نور، ج‏9، ص546)

 

2) «وَ یقُولُونَ مَتی‏ هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ»

کسانی که کفر می‌ورزند وعده‌های خدا را هم مسخره می‌کنند!

(توجه شود که با فعل مضارع «یقولون» سخن آنان را بیان کرد: ‌یعنی این روالی است که ادامه دارد!)

 

3) «وَ یقُولُونَ مَتی‏ هذَا الْوَعْدُ»

اینکه «می‌گویند این وعده کی خواهد بود»، نشان می‌دهد برداشت کافران از مساله معاد، یک واقعه‌ای در آینده زمان است؛

در حالی که حقیقت قیامت تمام زندگی انسان را در برگرفته و جهنم همین الان بر کافران احاطه دارد (إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحیطَةٌ بِالْکافِرین‏؛ توبه/49 و عنکبوت/54)

 

4) «وَ یقُولُونَ مَتی‏ هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقینَ»

این کافران نگفتند «اگر راست می‌گویید» بلکه گفتند «اگر واقعا راستگو بوده‌اید»!

چرا؟

الف. می‌خواهند به مردم القا کنند که پیامبران و مومنان دروغگویند!

نکته جامعه‌شناختی

تهمت دروغگو بودن به مومنان و پیامبران، از مهمترین حربه‌هایی است که کافران در پیش گرفته‌اند؛ اما استدلال آنها برای این تهمت جالب است: اینکه وعده آنان هنوز محقق نشده، پس آنها دروغگویند! و جالب اینجاست که اتفاقا آنها نگفته بودند که این وعده همین امروز و فردا محقق می‌شود، که محقق نشدنش دلیل بر دروغگوییِ آنان باشد!

ثمره اخلاقی (بویژه برای کاربران شبکه‌های اجتماعی!)

در برابر شایعات و تهمت‌هایی که کفرپیشگان می‌زنند بسیار باید مراقب بود که مبادا ما هم بدون تحقیق آن تهمتها را باور و تکرار کنیم!

ب. ...

 

5) «مَتى‏ هذَا الْوَعْدُ»

معیّن نبودن زمان امرى، دلیل بر واقع نشدن آن نیست. (تفسیر نور، ج‏9، ص546)

 

 


[1] . شروع سند در کفایة‌الاثر چنین است: حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا زِیَادُ بْنُ جَعْفَرٍ الْهَمْدَانِیُّ قَالَ أَخْبَرَنَا عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ ...

[2] . این روایت در کفایة الأثر، ص163-165 نیز همین استفاده را از این آیه کرده است:

حَدَّثَنِی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنَا عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحِمَّصِیُّ بِمَکَّةَ قِرَاءَةً عَلَیْهِ سَنَةَ ثَمَانِینَ وَ ثَلَاثِمِائَةٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى الْقُطْقُطَانِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ یُوسُفَ قَالَ حَدَّثَنَا حُسَیْنُ بْنُ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُسَیْنِ بْنِ حَسَنٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحَسَنِ ع قَالَ: خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَوْماً فَقَالَ بَعْدَ مَا حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَیْهِ مَعَاشِرَ النَّاسِ کَأَنِّی أُدْعَى فَأُجِیبُ وَ إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا فَتَعَلَّمُوا مِنْهُمْ وَ لَا تُعَلِّمُوهُمْ فَإِنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْکُمْ لَا یَخْلُو الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ لَوْ خَلَتْ إِذًا لَسَاخَتْ بِأَهْلِهَا ثُمَّ قَالَ ع اللَّهُمَّ إِنِّی أَعْلَمُ أَنَّ الْعِلْمَ لَا یَبِیدُ وَ لَا یَنْقَطِعُ وَ أَنَّکَ لَا تُخْلِی أَرْضَکَ مِنْ حُجَّةٍ لَکَ عَلَى خَلْقِکَ ظَاهِرٍ لَیْسَ بِالْمُطَاعِ أَوْ خَائِفٍ مَغْمُورٍ لِکَیْلَا تَبْطُلَ حُجَّتُکَ وَ لَا تَضِلَّ أَوْلِیَاؤُکَ بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَهُمْ أُولَئِکَ الْأَقَلُّونَ عَدَداً الْأَعْظَمُونَ قَدْراً عِنْدَ اللَّهِ فَلَمَّا نَزَلَ عَنْ مِنْبَرِهِ قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ مَا أَنْتَ الْحُجَّةُ عَلَى الْخَلْقِ کُلِّهِمْ قَالَ یَا حَسَنُ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ فَأَنَا الْمُنْذِرُ وَ عَلِیٌّ الْهَادِی قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَوْلُکَ إِنَ‏ الْأَرْضَ لَا تَخْلُو مِنْ حُجَّةٍ قَالَ نَعَمْ عَلِیٌّ هُوَ الْإِمَامُ وَ الْحُجَّةُ بَعْدِی وَ أَنْتَ الْحُجَّةُ وَ الْإِمَامُ بَعْدَهُ وَ الْحُسَیْنُ الْإِمَامُ وَ الْحُجَّةُ بَعْدَکَ وَ لَقَدْ نَبَّأَنِی اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ أَنَّهُ یَخْرُجُ مِنْ صُلْبِ الْحُسَیْنِ غُلَامٌ یُقَالُ لَهُ عَلِیٌّ سَمِیُّ جَدِّهِ عَلِیٍّ فَإِذَا مَضَى الْحُسَیْنُ أَقَامَ بِالْأَمْرِ بَعْدَهُ عَلِیٌّ ابْنُهُ وَ هُوَ الْحُجَّةُ وَ الْإِمَامُ وَ یُخْرِجُ اللَّهُ مِنْ صُلْبِهِ وَلَداً سَمِیِّی وَ أَشْبَهَ النَّاسِ بِی عِلْمُهُ عِلْمِی وَ حُکْمُهُ حُکْمِی هُوَ الْإِمَامُ وَ الْحُجَّةُ بَعْدَ أَبِیهِ وَ یُخْرِجُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ صُلْبِهِ مَوْلُوداً یُقَالُ لَهُ جَعْفَرٌ أَصْدَقُ النَّاسِ قَوْلًا وَ عَمَلًا هُوَ الْإِمَامُ وَ الْحُجَّةُ بَعْدَ أَبِیهِ وَ یُخْرِجُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ صُلْبِ جَعْفَرٍ مَوْلُوداً یُقَالُ لَهُ مُوسَى سَمِیُّ مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ ع أَشَدُّ النَّاسِ تَعَبُّداً فَهُوَ الْإِمَامُ وَ الْحُجَّةُ بَعْدَ أَبِیهِ وَ یُخْرِجُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ صُلْبِ مُوسَى وَلَداً یُقَالُ لَهُ عَلِیٌّ مَعْدِنُ عِلْمِ اللَّهِ وَ مَوْضِعُ حُکْمِهِ فَهُوَ الْإِمَامُ وَ الْحُجَّةُ بَعْدَ أَبِیهِ وَ یُخْرِجُ اللَّهُ مِنْ صُلْبِ عَلِیٍّ مَوْلُوداً یُقَالُ لَهُ مُحَمَّدٌ فَهُوَ الْإِمَامُ وَ الْحُجَّةُ بَعْدَ أَبِیهِ وَ یُخْرِجُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ صُلْبِ مُحَمَّدٍ مَوْلُوداً یُقَالُ لَهُ عَلِیٌّ فَهُوَ الْحُجَّةُ وَ الْإِمَامُ بَعْدَ أَبِیهِ وَ یُخْرِجُ‏ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ صُلْبِ عَلِیٍّ مَوْلُوداً یُقَالُ لَهُ الْحَسَنُ فَهُوَ الْإِمَامُ وَ الْحُجَّةُ بَعْدَ أَبِیهِ وَ یُخْرِجُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ صُلْبِ الْحَسَنِ الْحُجَّةَ الْقَائِمَ إِمَامَ شِیعَتِهِ وَ مُنْقِذَ أَوْلِیَائِهِ یَغِیبُ حَتَّى لَا یُرَى فَیَرْجِعُ عَنْ أَمْرِهِ وَ یَثْبُتُ آخَرُونَ وَ «یَقُولُونَ مَتى‏ هذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ» وَ لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِکَ حَتَّى یَخْرُجَ قَائِمُنَا فَیَمْلَأَهَا قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً فَلَا تَخْلُو الْأَرْضُ أَعْطَاکُمُ اللَّهُ عِلْمِی وَ فَهْمِی وَ لَقَدْ دَعَوْتُ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى أَنْ یَجْعَلَ الْعِلْمَ وَ الْفِقْهَ فِی عَقِبِی وَ عَقِبِ عَقِبِی وَ مَزْرَعِی وَ زَرْعِ زَرْعِی.

[3] . این روایت در الکافی، ج‏3، ص258 نیز چه‌بسا با مضمون این آیه نسبتی دارد:

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ أَبِی یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی شَیْبَةَ الزُّهْرِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص:

إِذَا اسْتَحَقَّتْ وَلَایَةُ اللَّهِ وَ السَّعَادَةُ جَاءَ الْأَجَلُ بَیْنَ الْعَیْنَیْنِ وَ ذَهَبَ الْأَمَلُ وَرَاءَ الظَّهْرِ وَ إِذَا اسْتَحَقَّتْ وَلَایَةُ الشَّیْطَانِ وَ الشَّقَاوَةُ جَاءَ الْأَمَلُ بَیْنَ الْعَیْنَیْنِ وَ ذَهَبَ الْأَجَلُ وَرَاءَ الظَّهْر.

 


796) جمعبندی آیات 31 تا 47 سوره یس

 بسم الله الرحمن الرحیم

796) جمع‌بندی آیات 31 تا 47 سوره یس 

 30 شوال 1439

تا آیه 30 سوره یاسین حکایت آن فرستادگان مطرح شد و در آیات 31 تا 47 به بیان برخی از آیات الهی در آفرینش می‌پردازد و از آن پس وارد بحث‌هایی درباره مرگ و زندگی پس از مرگ می‌شود. از این رو مناسبت دارد یک مرور کلی‌ای بر این فراز داشته باشیم. ابتدا یکبار دیگر متن و ترجمه آیات را مرور می‌کنیم و سپس تدبری کلی در آنها انجام می‌دهیم.

متن آیات

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَیْهِمْ لا یَرْجِعُونَ؛

وَ إِنْ کُلٌّ لَمَّا جَمیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ.

وَ آیَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَیْتَةُ أَحْیَیْناها وَ أَخْرَجْنا مِنْها حَبًّا فَمِنْهُ یَأْکُلُونَ؛

وَ جَعَلْنا فیها جَنَّاتٍ مِنْ نَخیلٍ وَ أَعْنابٍ وَ فَجَّرْنا فیها مِنَ الْعُیُونِ؛

لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ ما عَمِلَتْهُ أَیْدیهِمْ أَ فَلا یَشْکُرُونَ؛

سُبْحانَ الَّذی خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا یَعْلَمُونَ.

وَ آیَةٌ لَهُمُ اللَّیْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ؛

وَ الشَّمْسُ تَجْری لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِکَ تَقْدیرُ الْعَزیزِ الْعَلیمِ؛

وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّى عادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدیمِ؛

لاَ الشَّمْسُ یَنْبَغی‏ لَها أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ وَ لاَ اللَّیْلُ سابِقُ النَّهارِ وَ کُلٌّ فی‏ فَلَکٍ یَسْبَحُونَ؛

وَ آیَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّیَّتَهُمْ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ ؛

وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما یَرْکَبُونَ؛

وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَریخَ لَهُمْ وَ لا هُمْ یُنْقَذُونَ؛

إِلاَّ رَحْمَةً مِنَّا وَ مَتاعاً إِلى‏ حینٍ؛

وَ إِذا قیلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَیْنَ أَیْدیکُمْ وَ ما خَلْفَکُمْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ؛

وَ ما تَأْتیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ کانُوا عَنْها مُعْرِضینَ؛

وَ إِذا قیلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لِلَّذینَ آمَنُوا أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فی‏ ضَلالٍ مُبینٍ.

ترجمه

آیا ندیده‌اند پیش از آنان چه بسیار از نسل‌ها را هلاک گرداندیم که دیگر آنان سوی آنها بازنمی‌گردند؟!

و هیچکس نیست جز اینکه همه نزد ما احضار می‌شوند.

و نشانه‌ای برایشان همین زمین مرده است؛ آن را زنده گرداندیم و از آن دانه‌ای درآوردیم که همانا از آن می‌خورند.

و در آن باغ‌هایی از درختان خرما و انگور قرار دادیم و در آن چه بسیار چشمه‌ها را که جوشاندیم؛

تا بخورند از ثمره آن و آنچه به دستان خویش انجام داده‌اند [یا: در حالی که آن به دستان آنها انجام نشده است]؛ پس آیا باز هم سپاس نمی‌گزارند؟!

منزه است آن که آفرید آن زوج‌ها، همه‌شان را، از آنچه زمین می‌رویاند و از خودشان و از آنچه که نمی‌دانند.

و نشانه‌ای است برای آنها این شب؛ برمی‌کَنیم از آن روز را، پس بناگاه آنان به‌تاریکی‌ماندگان‌اند.

و خورشید به سوی قرارگاه ویژه خود جاری است؛ این، تقدیرِ آن عزتمند داناست.

و ماه را برایش منزلگاه‌هایی مقدر کردیم تا اینکه همچون عُرجون کهن [شاخه زرد، خشکیده و خمیده درخت خرما] برگردد.

نه خورشید را سزد که به ماه رسد، و نه شب سبقت‌گیرنده بر روز است، و هر یک در فلکی شناورند.

و برایشان مثل آن، چیزی را که سوار می‌شوند، آفریدیم.

اگر بخواهیم آنان را غرق ‌کنیم، پس نه فریادرسی برایشان باشد، و نه آنان نجات داده شوند؛

جز [اینکه] رحمتی از جانب ما [شامل حالشان شود] ، و [مهلتی برای] کامیابی تا مدتی [به آنان دهیم].

و چون بدانان گفته شود از آنچه پیش روی شماست و آنچه پشت سرتان است، تقوا پیشه کنید، شاید که بر شما رحم آرند؛ [رویگردان می‌شوند] .

و هیچ آیه‌ای از آیات پروردگارشان به سوی آنان نمی‌آید جز اینکه از آن رویگردان بوده‌اند.

و هنگامی که به آنان گفته شود از آنچه خداوند روزی‌تان کرده انفاق کنید، کسانی که کفر ورزیده‌اند به آنان که ایمان آورده‌اند، گویند: آیا کسی را اطعام کنیم که اگر خدا می‌خواست او را اطعام می‌کرد؟! شما جز در گمراهی آشکاری نیستید!

تدبر

1) در این آیات ابتدا هشداری می‌دهد که آیا برگشت نکردن گذشتگان به دنیا را نمی‌بینند و سپس می‌فرماید اما همه را احضار می‌کنیم. بعد آیاتی را برمی‌شمرد: زمین مرده که با انواع روییدنی‌ها زنده‌اش می‌کنیم؛ زوجیت‌ها که خداوند خود منزه از آن است، خورشید و ماه و شب و روز و روابط اینها، کشتی‌ای که بر آن سوار می‌شوند و اینکه خداوند انسان را از غرق شدن نگه می‌دارد. اما آنان از هر آیه‌ای رویگردانند.

 

2) انواع آیه‌هایی که خداوند در این آیه در کنار هم قرار داده جالب توجه است:

ابتدا زمین مطرح شد (به عنوان یک واقعیتی که ما آن را زنده نمی‌دانیم و از زنده کردن آن سخن گفت) و یک گیاه؛ در این آیه نیز ابتدا از دو گیاه سخن به میان آمد و سپس از چشمه‌ (که ما آن را نیز امری زنده نمی‌شمریم؛ در حالی که جوشش و خروش و حرکتی از خود دارد؛ یعنی همان چیزهایی که ما در نگاه عرفی مهمترین علائم حیات می‌شمریم.)

سپس تذکری داد به زوجیت در آفرینش؛ آنگاه از دو زوج مهم سخن گفت: شب و روز، و ماه و خورشید؛ و اینکه این زوج‌ها هم هریک در مدار خویش است و هیچگاه امورشان بر هم سبقت نگیرد؛

و در پایان هم سراغ کشتی در دریا رفت، و اینکه اگر بخواهد همین وسیله‌ای را که خدا در اختیار ما قرار داده، ممکن است عامل هلاکت ما شود و جز رحمت خدا چیزی نمی‌تواند به داد ما برسد.

 

3) این آیات همگی از تدبیری عظیم و پیچیده در عالم حکایت دارند که نشان می‌دهند چیزی عبث و بیهوده نیست:

با اینکه تغییر و تحول یک عنصر اساسی در عالَم است، اما همه این تحولات هدف و مقصدی را تعقیب می‌کنند:

زمین که ظاهرا مرده است؛ اما به گونه‌ای آفریده شده که از آن حیات بیرون می‌زند.

شب که با روز درهم‌تنیده شده؛ و خورشید و ماه که هر یک تقدیر و سرنوشتی دارد

و اقیانوس‌هایی که عملا امکان عبور انسان را منتفی می‌سازند و در عین حال کشتی‌ای که انسان را بر فراز اقیانوس‌های عطیم عبور می‌دهد.

پس اگرچه افراد ظاهرا می‌میرند و دیگر برنمی‌گردند، اما آفرینش انسان در این عالم، یک اقدام کور و بی‌هدف نیست؛ بلکه اینها نیز سرانجامی خواهند داشت.

 

4) اگر همه چیز عالم چنین حساب شده و دقیق و بابرنامه است، پس انسان نیز باید مراقب خویش باشد از پس و پیش؛ که اگر مراقب خویش باشد امید است مورد رحمت خدا قرار گیرد: همان رحمتی که تمامی اجزای عالم را این چنین به سوی هدف‌هایشان می‌راند، انسان را نیز به سوی مقصد اصلی‌اش هدایت می‌کند.

 

5) با این همه آیات متنوع، عده‌ای از انسانها هستند که هر گونه آیه و نشانه عظیمی هم که بر آنان عرضه شود باز بی‌توجه و از آن رویگردانند.

 

6) اگر کسی این نظم و تدبیر عظیم عالم و این را که همه امور به دست اوست و اینکه خداوند است که همه روزیها را مقدر می‌کند مورد توجه قرار دهد، انفاق کردن و اطعام دیگران بر او راحت می‌شود؛ اما کسی که بنا را بر لجاجت و عناد گذاشته به جای این توجه، به همان توانا بودن خداوند استناد می کند تا از وظیفه‌ای که خدا بر دوشش نهاده فرار کند.

 

 


795) سوره یس (36) آیه47 وَ إِذا قیلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَ

 بسم الله الرحمن الرحیم

795) سوره یس (36) آیه47

وَ إِذا قیلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لِلَّذینَ آمَنُوا أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فی‏ ضَلالٍ مُبینٍ

29 شوال 1439

ترجمه

و هنگامی که به آنان گفته شود از آنچه خداوند روزی‌تان کرده انفاق کنید، کسانی که کفر ورزیده‌اند به آنان که ایمان آورده‌اند، گویند: آیا کسی را اطعام کنیم که اگر خدا می‌خواست او را اطعام می‌کرد؟! شما جز در گمراهی آشکاری نیستید![1]

نکات ادبی

أَنْفِقُوا

قبلا بیان شد که درباره ماده «نفق» برخی گفته‌اند این ماده در اصل در دو معنا به کار می‌رود: یکی در معنای از بین رفتن و منقطع شدن، و دیگری در معنای مخفی کردن و پنهان‌کاری؛ و برخی هم این دو معنا را به یک معنا ارجاع داده‌اند و گفته‌اند اصل این ماده به معنای سپری شدن ویا از بین رفتنی که ناشی از جریان یافتن و تمام شدن چیزی باشد.

و در هر صورت، «انفاق» به معنای «خرج کردن» و هزینه کردن است و وجه تسمیه‌اش آن است که دارایی انسان با خرج کردن تمام می‌شود.

جلسه408 http://yekaye.ir/al-ankaboot-29-11/

رَزَقَکُمُ

قبلا بیان شد که ماده «رزق» می‌باشد به معنای عطای جاری (بخششی که در جریان است)، و نصیب و بهره‌ای که به شخص می‌رسد، و نیز غذایی که می‌خورد به کار می‌رود و ظاهرا کلمه «روزی» در فارسی همان بار معنایی را دارد. گفته‌اند اصل رزق در مورد عطاء و بخششی بوده که در زمان معین انجام می‌شده و بعد کم‌کم در بخشش‌های بدون وقت معین هم به کار رفته است.

جلسه 258 http://yekaye.ir/al-hegr-15-20/

ضَلال

در آیه 24 همین سوره بیان شد که ماده «ضلل» در اصل به معنای گم شدن و ضایع شدن و اینکه چیزی در غیرمسیری که سزاوارش است قرار بگیرد، چنانکه برای مرده‌ای که دفن می‌شود ویا شیری که در آب مستهلک می‌شود تعبیر «أُضِلّ المیّتُ» و «ضَلَّ اللّبَنُ فى الماء» به کار می‌رود .

در واقع، «ضَلَال» به معنای عدول و خارج شدن از راه مستقیم (مَنْ یَشَأِ اللَّهُ یُضْلِلْهُ وَ مَنْ یَشَأْ یَجْعَلْهُ عَلى‏ صِراطٍ مُسْتَقیمٍ؛ انعام/39)، و ره به مقصود نیافتن، و نقطه مقابل هدایت است (فَمَنِ اهْتَدى‏ فَإِنَّما یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها؛ إسراء/15) و به هر گونه منحرف شدن از راه گفته می‌شود خواه عمدی باشد یا سهوی، کوچک باشد یا بزرگ.

این تعبیری است که در قرآن کریم نه‌تنها در مورد کافران و منحرفان، بلکه گاه در مورد انبیاء و اولیاء - بویژه از زبان مخالفانشان - به کار رفته است؛ برخی وجهش را این دانسته‌اند که چون بر هرگونه بیرون رفتن از راه، و نه لزوما گناه، اطلاق می‌گردد، بدین مناسبت در مورد ایشان به کار رفته و برخی مساله را این گونه توضیح داده‌اند که این سخن، از منظر آن افرادی گفته شده که اینان را در مسیر خود نمی دیدند و از منظر آنان، این پیامبران از راه مورد نظر آنان منحرف شده‌اند.

ضمنا «ضَلال» (إِنَّکَ لَفی‏ ضَلالِکَ الْقَدیمِ؛ یوسف/95) و «ضَلالَت» (قالَ یا قَوْمِ لَیْسَ بی‏ ضَلالَةٌ؛ اعراف/61) را به یک معنا دانسته‌اند که هر دو مصدر فعل ثلاثی مجرد این ماده می‌باشد.

جلسه 771 http://yekaye.ir/ya-seen-36-24/

«مُبین»

در آیه 17 همین سوره درباره این کلمه توضیح داده شد.

جلسه 764 http://yekaye.ir/ya-seen-36-17/

حدیث

1) از چندین تن از ائمه اطهار روایتی نقل شده است که حضرت امیرالمومنین ع در یک مجلس چهارصد باب از آنچه دین و دنیای انسان مسلمان را آباد می‌کند، به برخی از اصحابش آموخت. قبلا فرازهایی از این روایت قبلا گذشت[2]، در یکی از فرازها می‌فرمایند:

از آنچه خداوند عز و جل روزی‌تان کرده، انفاق کنید؛ که همانا انفاق کننده همانند کسی است که در راه خدا جهاد می‌کند؛ بی‌تردید کسی که به جایگزین یقین داشته باشد [= باور داشته باشد هرچه در راه خدا بدهد خداوند جای آن را پر می‌کند] بخشنده، و در انفاق کردن گشاده دست می‌شود.

الخصال، ج‏2، ص619

حَدَّثَنَا أَبِی رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَى بْنِ عُبَیْدٍ الْیَقْطِینِیُّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَى عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی عَنْ‏ آبَائِهِ ع أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع عَلَّمَ أَصْحَابَهُ فِی مَجْلِسٍ وَاحِدٍ أَرْبَعَمِائَةِ بَابٍ مِمَّا یُصْلِحُ لِلْمُسْلِمِ فِی دِینِهِ وَ دُنْیَاهُ قَالَ ع‏ ...

أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِنَّ الْمُنْفِقَ بِمَنْزِلَةِ الْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَمَنْ أَیْقَنَ بِالْخَلَفِ جَادَ وَ سَخَتْ نَفْسُهُ بِالنَّفَقَة ...

 

 

2) از امام صادق ع روایت شده است:

خوش خُلقی و اطعام کردن، از ایمان است.

الکافی، ج‏4، ص50

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع

مِنَ الْإِیمَانِ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ إِطْعَامُ الطَّعَامِ.

 

3) از امام صادق ع روایت شده است که در یکی از جنگها عده‌ای از افراد دشمن را گرفتند و قرار بود اعدام شوند. یکی از آنها را برای اعدام کردن پیش آوردند، که جبرئیل به پیامبر ص گفت: یا محمد! امروز نوبت این را به عقب بینداز!

پس او را برگرداندند و دیگری را آوردند تا اینکه او به عنوان نفر آخر قرار گرفت و خواستند اعدامش کنند. جبرئیل گفت: محمد! پروردگارت به تو سلام می‌رساند و می‌فرماید: این اسیر تو کسی است که اهل اطعام کردن و مهمان‌نواز بوده، بر سختی‌ها صبر پیشه می‌کرد و بارهای دیگران [مانند بدهی و دیه و ...] را برعهده می‌گرفت.

پیامبر به او گفت: همانا جبرئیل در مورد تو از جانب خداوند عز و جل به من چنین و چنان خبر داد و برای همین تو را آزاد می کنم.

او گفت: آیا واقعا پروردگار تو این کارها را دوست دارد؟

فرمود: بله.

گفت: شهادت می دهم که خدایی جز الله نیست و شهادت می دهم که تو رسول خدا هستی؛ سوگند به کسی که تو را به حق پیامبر مبعوث کرد، هرگز هیچ‌کسی را از مال خودم محروم برنگرداندم.

الکافی، ج‏4، ص51

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:

أُتِیَ رَسُولُ اللَّهِ ص بِأُسَارَى فَقُدِّمَ رَجُلٌ مِنْهُمْ لِیُضْرَبَ عُنُقُهُ؛ فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ أَخِّرْ هَذَا الْیَوْمَ یَا مُحَمَّدُ. فَرَدَّهُ وَ أَخْرَجَ غَیْرَهُ حَتَّى کَانَ هُوَ آخِرَهُمْ فَدَعَا بِهِ لِیُضْرَبَ عُنُقُهُ. فَقَالَ لَهُ جَبْرَئِیلُ: یَا مُحَمَّدُ! رَبُّکَ یُقْرِئُکَ السَّلَامَ وَ یَقُولُ لَکَ إِنَّ أَسِیرَکَ هَذَا یُطْعِمُ الطَّعَامَ وَ یَقْرِی الضَّیْفَ وَ یَصْبِرُ عَلَى النَّائِبَةِ وَ یَحْمِلُ الْحَمَالاتِ.

فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ ص إِنَّ جَبْرَئِیلَ أَخْبَرَنِی فِیکَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِکَذَا وَ کَذَا وَ قَدْ أَعْتَقْتُکَ.

فَقَالَ لَهُ إِنَّ رَبَّکَ لَیُحِبُّ هَذَا؟

فَقَالَ نَعَمْ.

فَقَالَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّکَ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِی بَعَثَکَ بِالْحَقِّ نَبِیّاً لَا رَدَدْتُ عَنْ مَالِی أَحَداً أَبَداً.[3]

تدبر

1) «وَ إِذا قیلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا ... أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ»

عده‌ای وجود خدا را بهانه می‌کنند که دستورات خدا را انجام ندهند!

کفر صرفا انکار خداوند نیست؛ بلکه کسانی که وجود خدا را بهانه قرار می‌دهند برای اینکه دستورات خدا را انجام ندهند هم کافرند!

 

2) «أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ»

نفرمود از آنچه دارید انفاق کنید؛ بلکه فرمود «از آنچه خداوند روزی‌تان کرده انفاق کنید». چرا؟

الف. تا نشان دهد که مالک حقیقیِ روزی‌هایی که در اختیار آنان قرار گرفته، خداوند است؛ و همان خدایی که به آنان چنان روزی فراوانی داده، همان خدایی است که دیگرانی را آفریده که در روزی‌شان محتاج این افرادند.

ب. توجّه به این که «آن چه داریم رزق الهى است، نه ملک ما» بخشش را آسان مى‏کند. (تفسیر نور، ج‏9، ص546)

ج. ...

 

3) «قالَ الَّذینَ کَفَرُوا ... أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ»

حتی صحیح‌ترین باورهای توحیدی (اینکه خداوند بر هر کاری تواناست پس می‌تواند همگان را سیر کند) می‌تواند مورد سوء استفاده عده‌ای قرار بگیرد!

 

4) «قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... أَ نُطْعِمُ»

کفر، سبب خود دارى از انفاق است. (تفسیر نور، ج‏9، ص546)

 

5) «لَوْ یَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ»

کافر، رازق بودن خدا را مسخره مى‏کند. (تفسیر نور، ج‏9، ص546)

 

6) «قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... أَ نُطْعِمُ»

ترک انفاق از ویژگى‏هاى کفّار شمرده شده است؛ پس انفاق، نشانه ایمان است. (حدیث2؛ و نیز تفسیر نور، ج‏9، ص546) ؛ بلکه اگر کافری هم اهل اطعام کردن نیازمندان باشد، معلم است در درونش ظرفیت بالایی برای ایمان آوردن دارد (حدیث3)

 

7) «قالَ الَّذینَ کَفَرُوا ... أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ»

اگر باورهای دینی در نسبت صحیحی با هم قرار نگیرند، می‌توانند به نتایج ضد دینی منجر شوند:

اینکه الان وضعیت انسان‌ها چگونه است (که عده‌ای فقیرند و عده‌ای ثروتمند) به مشیت و اراده تکوینی خداوند برمی‌گردد. اما همین خداوند دستور داده (= اراده تشریعی) که ثروتمندان به نیازمندان کمک کنند.

اینان مشیت و اراده تکوینی خداوند را بهانه قرار دادند تا اراده تشریعی خدا را زیر سوال ببرند و از وظیفه دینی شانه خالی کنند.

و این خلط اراده تکوینی و تشریعی خداوند برای زیر بار دستورات خداوند نرفتن، از امور رایج بین مشرکان بوده است چنانکه در آیات دیگری هم شبیه این استدلال از آنان نقل شده است:

«وَ قالَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْ‏ءٍ نَحْنُ وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْ‏ءٍ» (نحل/35)

«سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکْنا وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ شَیْ‏ءٍ» (أنعام/148)

«وَ قالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ» (زخرف/20) (المیزان، ج17، ص94)

 

8) «وَ إِذا قیلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا... أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ»

عده‌ای برای هر سخن حقی، پاسخ باطلی آماده دارند، که اتفاقا در آن پاسخ باطلشان هم از برخی از مقدمات حق استفاده می‌کنند!

نکته تخصصی درباره رابطه حق و باطل

نظام عالم بر مدار حق می‌چرخد و هر باطلی صرفا با موج‌سواری بر حق می‌تواند کار خود را پیش ببرد. در واقع، باطل کاملا طفیلی حق است، و به تعبیر قرآن کریم همچون کف روی آب است که نمود دارد اما همه هستی خود را از آب می‌گیرد (رعد/17) (برای تفصیل این بحث به کتاب «نبرد حق و باطل» شهید مطهری مراجعه کنید)

به تعبیر امیرالمومنین، اگر حق و باطل از هم جدا شوند کسی در حقانیت حق و ابطال باطل شک نمی‌کند اما چون اینها درهم عرضه می‌شوند مردم به اشتباه می‌افتند. (نهج‌البلاغه، خطبه 50)[4]

اگر به این مطلب درست توجه کنیم، در هنگام مواجهه با هر امر باطلی، اولا می کوشیم حقی که این باطل بر آن سوار شده را درست بشناسیم و هنگام نقد باطل، آن حق را زیر سوال نبریم؛ و ثانیا با همان نیروی حق، آن باطل را بر زمین بزنیم.

در اینجا هم در پاسخ این کافران:

اولا باید گفت اینکه خداوند عده‌ای را نیازمند و عده‌ای را ثروتمند قرار داده، از باب امتحان و ابتلای انسانهاست و همین را مقدمه قرار داده که زندگی اجتماعی و نیاز متقابل آنها تقویت شود و آنچه موجب سعادت آنهاست رقم بخورد و به همین جهت خودش که روزی داده دستور داده از این روزی‌تان به نیازمندان بدهید؛

و ثانیا اگر خداوند متعال و اراده و مشیت او را قبول دارید، چرا به اراده و مشیت تشریعی او تسلیم نمی‌شوید؟!

 

9) «وَ إِذا قیلَ لَهُمْ ... قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لِلَّذینَ آمَنُوا»

از طرفی مطلب را با صیغه مجهول بیان کرد و فرمود « إِذا قیلَ لَهُمْ: هنگامی که به آنان گفته شود» که گوینده سخن معلوم نیست؛ ولی از طرفی دیگر با تعبیر «قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لِلَّذینَ آمَنُوا» گوینده آن سخنان اول را صریح معلوم کرد.

چرا از ابتدا بسادگی نگفت «اذا قال الذین آمنوا ... قال الذین کفروا ...»

الف. شاید بدین ترتیب، می‌خواهد تذکر دهد که کفرپیشگان با اصل سخن حق مشکل دارند؛ و در حقیقت، برایشان فرقی نمی‌کند که این سخن حق را چه کسی بگوید! (از این رو سخنی که به آنان گفته شد را با صیغه مجهول آورد، یعنی گوینده‌اش مهم نیست). اما در عین حال، آنان برای ظاهرسازی، مخاطب خود را اشخاص مومن (که افرادی غیرمعصوم و جایزالخطا هستند) قرار می‌دهند که بگویند ما با «ادعاهای شما» مشکل داریم، نه «با سخن حق»!

ب. ...

 

10) «إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ فی‏ ضَلالٍ مُبینٍ»

درباره اینکه گوینده این جمله «شما جز در گمراهی آشکاری نیستید!» کیست، بین مفسران اختلاف است:

برخی این را ادامه سخن کافران دانسته، و برخی این را جمله خداوند درباره آن کافران دانسته‌اند. (مجمع‌البیان، ج8، ص668)

با توجه به قاعده امکان استفاده از یک لفظ در معنا، اینکه هر دو مستقلا مورد نظر بوده باشد هیچ مشکلی ندارد؛

الف. اگر سخن خداوند باشد، آنگاه:

الف.1. تذکری است به اینکه این گونه سوء استفاده از حق برای گام نهادن به باطل، از آشکارترین جلوه‌های ضلالت است؛

ب. اگر هم سخن کافران باشد؛ آنگاه می‌خواهد نشان دهد که:

ب.1 کار انسان به جایى مى‏رسد که کفر و بخل را راه درست؛ و ایمان و انفاق را انحراف مى‏شمرد. (تفسیر نور، ج‏9، ص546)

ب.2 کافران اهل باطل، نه‌تنها با استناد به برخی از باورهای توحیدی دست به مغالطه می‌زنند و از وجود و اراده خدا، مخالفت با دستور خدا را نتیجه می‌گیرند! بلکه کسانی که این چنین طرفدار باطل نیستند را هم گمراه معرفی می‌کنند!

ب.3. ...

 

 


[1] . این تنها آیه‌ای از این سوره است که برخی (= ابن‌عباس) نزول آن را در مدینه می‌دانند. (سعد السعود للنفوس منضود، ص289)

[2] . جلسه90، حدیث3 http://yekaye.ir/hud-001-113/

جلسه 246، حدیث1 http://yekaye.ir/al-aaraf-7-26/

جلسه294، حدیث3 http://yekaye.ir/al-maaarij-70-23/

جلسه 337، حدیث2 http://yekaye.ir/al-balad-90-8/

جلسه388، حدیث5 http://yekaye.ir/al-qiyamah-75-30/

جلسه 466، حدیث3 http://yekaye.ir/al-muzzammil-73-20/

جلسه 637، پاورقی 6 http://yekaye.ir/al-kahf-18-56/

جلسه 649، پاورقی 3 http://yekaye.ir/al-kahf-18-68/

جلسه 655، حدیث3 http://yekaye.ir/al-kahf-18-74/

جلسه 766، حدیث2 http://yekaye.ir/ya-seen-36-19/

جلسه 791، حدیث2 http://yekaye.ir/ya-seen-36-43/

[3] . شاید بتوان این روایت الکافی، ج‏4، ص46 را هم به نحوی ناظر به همین آیه دانست:

الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ سُفْیَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یَأْتِی عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ مَنْ سَأَلَ النَّاسَ عَاشَ وَ مَنْ سَکَتَ مَاتَ.

قُلْتُ فَمَا أَصْنَعُ إِنْ أَدْرَکْتُ ذَلِکَ الزَّمَانَ؟

قَالَ تُعِینُهُمْ بِمَا عِنْدَکَ فَإِنْ لَمْ تَجِدْ فَتُجَاهِدُ.

[4] . فَلَوْ أَنَّ الْبَاطِلَ خَلَصَ مِنْ مِزَاجِ الْحَقِّ لَمْ یَخْفَ عَلَى الْمُرْتَادِینَ‏ وَ لَوْ أَنَّ الْحَقَّ خَلَصَ مِنْ لَبْسِ الْبَاطِلِ انْقَطَعَتْ عَنْهُ أَلْسُنُ الْمُعَانِدِینَ وَ لَکِنْ یُؤْخَذُ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ‏ وَ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ فَیُمْزَجَانِ فَهُنَالِکَ یَسْتَوْلِی الشَّیْطَانُ عَلَى أَوْلِیَائِهِ وَ یَنْجُو الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ الْحُسْنى‏.

 


794) سوره یس (36) آیه46 وَ ما تَأْتیهِمْ مِنْ آیةٍ مِنْ آیاتِ رَ

 بسم الله الرحمن الرحیم

794) سوره یس (36) آیه46

وَ ما تَأْتیهِمْ مِنْ آیةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ کانُوا عَنْها مُعْرِضینَ

 28 شوال 1439

ترجمه

و هیچ آیه‌ای از آیات پروردگارشان به سوی آنان نمی‌آید جز اینکه از آن رویگردان بوده‌اند.

نکات ادبی

مُعْرِضینَ

قبلا بیان شد که ماده «عرض» در معانی متعددی به کار رفته، اما ظاهرا می‌توان همه آن معانی را به یک معنای واحد برگرداند؛ برخی آن معنای واحد را «عَرض» (پهنا) (جَنَّةٍ عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْض؛ حدید/21)، در مقابل «طول» (درازا) دانسته‌اند و برخی آن را «در مرآی و منظر و در معرض دید قرار دادن» معرفی کرده‌اند.

بدین ترتیب، «عَرَضَ یَعْرِضُ عَرْضاً» به معنای عرضه شدن و در معرض دید قرار دادن یک کالا بوده، از این جهت که عَرْضِ آن در معرض دید قرار می‌گرفته است؛ و یا از این جهت که عَرْض خود را در راستای عَرْض آن قرار داده است؛

و «إعراض» به معنای روگردان شدن است (وَ إِنْ کانَ کَبُرَ عَلَیْکَ إِعْراضُهُمْ؛ انعام/35)، از این جهت که گویی روی را از کسی برمی‌گردانی و با عرض و پهلو خود با او مواجه می‌شوی؛ و اسم فاعل آن «مُعرِض» می‌شود (فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْکِرَةِ مُعْرِضینَ؛ مدثر/49)

جلسه 682 http://yekaye.ir/al-kahf-18-100/

حدیث

1) از امام صادق ع روایت شده که ایشان فرمودند: داخل در بهشت نمی‌شود کسی که در دلش به اندازه یک مثقال دانه خردل از کبر وجود داشته باشد و داخل در جهنم نمی‌شود کسی که در دلش به اندازه یک مثقال دانه خردل از ایمان وجود داشته باشد.

شخصی که در محضر امام صادق ع بود و این سخن را شنید گفت: انا لله و انا الیه راجعون.

حضرت فرمود: چرا این جمله را گفتی؟

گفت: به خاطر چیزی که از شما شنیدم! [یعنی با این اوصاف همه ما هلاک خواهیم شد]

فرمود: آن گونه که پنداشتی نیست. مقصود از این کبر، انکار کردن و زیر بار حق نرفتن است.

معانی الأخبار، ص242؛ الکافی، ج‏2، ص310[1]

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَکِّلِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ السَّعْدَآبَادِیُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ یَزِیدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ

لَا یَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ فِی قَلْبِهِ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ‏ مِنْ کِبْرٍ وَ لَا یَدْخُلُ النَّارَ مَنْ فِی قَلْبِهِ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِیمَانٍ.

قَالَ فَاسْتَرْجَعْتُ.

فَقَالَ مَا لَکَ تَسْتَرْجِعُ؟

فَقُلْتُ لِمَا أَسْمَعُ مِنْکَ.

فَقَالَ لَیْسَ حَیْثُ تَذْهَبُ إِنَّمَا أَعْنِی الْجُحُودَ إِنَّمَا هُوَ الْجُحُودُ.

 

2) از امام باقر ع روایت شده است:

با شک داشتن و حقیقت را انکار کردن، عمل سودی نبخشد!

الکافی، ج‏2، ص400

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ إِلَى أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ:

لَا یَنْفَعُ مَعَ الشَّکِّ وَ الْجُحُودِ عَمَلٌ.

 

3) عبدالاعلی بن اعین می‌گوید: از امام صادق ع شنیدم که رسول الله ص فرمودند: بزرگترین کبر  غمصِ مخلوقات و سَفَهِ حق است!

پرسیدم: غمصِ مخلوقات و سَفَهِ حق چیست؟

فرمودند: اینکه نسبت به حق جاهل باشد و به اهل آن طعنه زند، که کسی که چنین کند با خداوند عز و جل در ردای او منازعه کرده است [= خواسته ردای الهی را از خدا بگیرد و بر تن خود کند!]

الکافی، ج‏2، ص310

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى بْنِ أَعْیَنَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص

 إِنَّ أَعْظَمَ الْکِبْرِ غَمْصُ الْخَلْقِ وَ سَفَهُ الْحَقِّ قَالَ قُلْتُ وَ مَا غَمْصُ الْخَلْقِ وَ سَفَهُ الْحَقِّ قَالَ یَجْهَلُ الْحَقَّ وَ یَطْعُنُ عَلَى أَهْلِهِ فَمَنْ فَعَلَ ذَلِکَ فَقَدْ نَازَعَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ رِدَاءَهُ.

توجه

درباره رویگردانی از آیات و نشانه‌های خدا و زیر بار حق نرفتن احادیث و نکاتی در

جلسه256 http://yekaye.ir/al-aaraf-7-36/   و

جلسه 390 http://yekaye.ir/al-qiyamah-75-32/ و

جلسه 576 http://yekaye.ir/al-lail-92-16/  و

جلسه 638 http://yekaye.ir/al-kahf-18-57/

گذشت که مجددا تکرار نمی‌شود.

تدبر

1) «وَ ما تَأْتیهِمْ مِنْ آیةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ کانُوا عَنْها مُعْرِضینَ»

عده‌ای هستند که به هیچ عنوان حاضر به شنیدن سخن حق نیستند و هرگونه آیه و نشانه‌ای از آیات پروردگارشان هم برایشان آورده شود، باز رویگردان می‌شوند.

ثمره انسان‌شناسی

امکان زیر بار حق نرفتن یکی از ویژگی‌های خاص انسان است که در تحلیل انسان باید آن را جدی گرفت.

توضیح بیشتر در جلسه 360، تدبر2 http://yekaye.ir/al-alaq-96-13/

و البته کسی که حق را تکذیب می‌کند و از آن رویگردان می‌شود شقاوتمندترین انسان،

(الْأَشْقَی، الَّذی کَذَّبَ وَ تَوَلَّی؛ جلسه 576، تدبر1 http://yekaye.ir/al-lail-92-16/

و ستمکارترین انسان است.

(وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْها؛ توضیح در جلسه 638 تدبر2 http://yekaye.ir/al-kahf-18-57/ )

ثمره تبلیغی- اجتماعی

کسی که در مسیر تبلیغ حق و حقیقت گام برمی‌دارد انتظار نداشته باشد که حتما همه ایمان بیاورند!

عده‌ای هستند که به هیچ عنوان ایمان نخواهند آورد!

 

2) «وَ ما تَأْتیهِمْ مِنْ آیةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ کانُوا عَنْها مُعْرِضینَ»

در این آیه از اعراض و رویگردانی کافران از آیات و نشانه‌های خدا سخن گفت و در آیات دیگر از تکذیب این نشانه‌ها.

در واقع، برای مومن شدن باید «آیات» خدا را جدی گرفت و نگاه نشانه‌شناسانه به عالم داشت.

(توضیح بیشتر در جلسه 229 تدبرهای 3 و 4 http://yekaye.ir/al-baqarah-002-039/ )

 

3) «وَ ما تَأْتیهِمْ مِنْ آیةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ کانُوا عَنْها مُعْرِضینَ»

کلمه «آیه» در قرآن کریم هم در مورد «آیات قرآن کریم» به کار رفته است، هم در مورد «آیات آفاقی و انفسی خداوند در نظام آفرینش»؛ و هم در مورد «معجزات پیامبران».

و اعراض و رویگردانی آنان در مورد همه این آیات می‌باشد. (المیزان، ج17، ص93)

 

4)‌ «آیةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ ...»

براى اتمام حجت انواع استدلال‏ها را مطرح کنید. (تفسیر نور، ج‏9، ص544)

 

5) «وَ إِذا قیلَ لَهُمُ اتَّقُوا ... وَ ما تَأْتیهِمْ مِنْ آیةٍ مِنْ آیاتِ رَبِّهِمْ إِلاَّ کانُوا عَنْها مُعْرِضینَ»

تذکر به تقوا، مصداقی از ارائه آیات خداوند است.

 


[1] . سند کافی چنین است و جمله مربوط به دخول در جهنم را ندارد: عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ یُونُسَ عَنْ أَبِی أَیُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ:

 


793) سوره یس (36) آیه45 وَ إِذا قیلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَینَ أَ

 بسم الله الرحمن الرحیم

793) سوره یس (36) آیه45

وَ إِذا قیلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَینَ أَیدیکُمْ وَ ما خَلْفَکُمْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ

27 شوال 1439

ترجمه

و چون بدانان گفته شود از آنچه پیش روی شماست و آنچه پشت سرتان است، تقوا پیشه کنید، شاید که بر شما رحم آرند؛ [رویگردان می‌شوند] .

نکات ادبی

«اتَّقِ» فعل امر از ماده «وقی» در باب افتعال (در اصل به صورت«اِوتَقی») بوده است. ماده «وقی» در اصل به معنای نگهداشتن و حفظ کردن است و ترجمه کلمه «تقوی» به «خودنگهداری» بسیار مناسب‌تر است تا «پرهیزکاری». باب افتعال چون معنای مطاوعه (پذیرش) می‌دهد لذا «اتَّقِ» به معنای آن است که حالت تقوی را در درون خود قبول و جاری کن و به تعبیر ساده‌تر: تقوی داشته باش.

جلسه 420 http://yekaye.ir/al-ahzab-33-1/

حدیث

1) از امام صادق ع درباره این آیه روایت شده است که فرمودند:

معنایش این است که خود را نگه دارید از آنچه پیش روی شماست از گناهان؛ و آنچه پشت سرتان است از عقوبت.

مجمع البیان، ج‏8، ص667

روى الحلبی عن أبی عبد الله (ع) قال

معناه اتَّقُوا مَا بَیْنَ أَیْدِیکُمْ مِنَ الذُّنُوبِ وَ مَا خَلْفَکُمْ مِنَ الْعُقُوبَةِ.

 

2) از امیرالمومنین ع روایت شده است:

روایت شده است که امیرالمومنین ع یکبار در روز عید قربان نماز عید را بجا آوردند و سپس خطبه خواندند. در فرازی از خطبه، فرمودند:

پس مبادا که آرزو بر شما غلبه کند و مهلتتان طولانی شود، در این مهلت به آرزوها مغرور نشوید و در این زندگانی عبادت خدا را در پیش گیرید که به خدا سوگند اگر همانند ماده‌شتری که بچه‌اش را گم کرده ناله سر دهید و همچون دعای آفریدگان دعا کنید و و هم تضرع ازدنیابریدگان فریاد سر دهید و اموال و اولاد را برای تقرب به خداوند و در راه اینکه درجه‌تان نزد او بالا رود یا گناهی از گناهانی که نویسندگانش ثبت و رسولانش حفظ کرده‌اند رها سازید، در ازای آن ثوابش که برایتان امید دارم ویا عقابش که بر شما از آن بیمناکم، بسی اندک است؛ و به خدا سوگند اگر دلهایتان ذوب شود و از چشمانتان در رغبت به او و ترس از او خون روان گردد سپس مادامی که دنیا باقی است عمر کنید، اعمالتان - هر چند هیچ چیزی از تلاشتان فروگذار نشود - به گردِ نعمتهای عظیمی که بر شما روا داشته و اینکه شما را به ایمان هدایت کرده، نرسد؛ و هرگز تا ابد الدهر - ما دامی که دهر برپاست - با اعمالتان نه سزاوار بهشتش خواهید شد و نه سزاوار رحمتش؛ ولیکن به رحمت اوست که مورد رحمت قرار می‌گیرید و به هدایت اوست که هدایت می‌شوید و به واسطه این دو است که به سوی بهشت رهسپار می‌گردید.

من لا یحضره الفقیه، ج‏1، ص519

وَ کَانَ عَلِیٌّ ع یَبْدَأُ بِالتَّکْبِیرِ إِذَا صَلَّى الظُّهْرَ مِنْ یَوْمِ النَّحْرِ وَ کَانَ یَقْطَعُ التَّکْبِیرَ آخِرَ أَیَّامِ التَّشْرِیقِ عِنْدَ الْغَدَاةِ  وَ کَانَ یُکَبِّرُ فِی دُبُرِ کُلِّ صَلَاةٍ فَیَقُولُ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لِلَّهِ الْحَمْدُ فَإِذَا انْتَهَى إِلَى الْمُصَلَّى تَقَدَّمَ فَصَلَّى بِالنَّاسِ بِغَیْرِ أَذَانٍ وَ لَا إِقَامَةٍ فَإِذَا فَرَغَ مِنَ الصَّلَاةِ صَعِدَ الْمِنْبَرَ ثُمَّ بَدَأَ فَقَالَ ...

فَلَا یَغْلِبَنَّکُمُ الْأَمَلُ وَ لَا یَطُلْ عَلَیْکُمُ الْأَمَدُ وَ لَا تَغْتَرُّوا فِیهَا بِالْآمَالِ وَ تَعْبُدُوا اللَّهَ أَیَّامَ الْحَیَاةِ فَوَ اللَّهِ لَوْ حَنَنْتُمْ حَنِینَ الْوَالِهِ الْعَجْلَانِ‏  وَ دَعَوْتُمْ بِمِثْلِ دُعَاءِ الْأَنَامِ وَ جَأَرْتُمْ جُؤَارَ مُتَبَتِّلِ الرُّهْبَانِ‏  وَ خَرَجْتُمْ إِلَى اللَّهِ مِنَ الْأَمْوَالِ وَ الْأَوْلَادِ الْتِمَاسَ الْقُرْبَةِ إِلَیْهِ فِی ارْتِفَاعِ دَرَجَةٍ عِنْدَهُ أَوْ غُفْرَانِ سَیِّئَةٍ أَحْصَتْهَا کَتَبَتُهُ وَ حَفِظَتْهَا رُسُلُهُ‏  لَکَانَ قَلِیلًا فِیمَا أَرْجُو لَکُمْ مِنْ ثَوَابِهِ وَ أَتَخَوَّفُ عَلَیْکُمْ مِنْ أَلِیمِ عِقَابِهِ وَ بِاللَّهِ لَوِ انْمَاثَتْ‏  قُلُوبُکُمُ انْمِیَاثاً وَ سَالَتْ عُیُونُکُمْ مِنْ رَغْبَةٍ إِلَیْهِ وَ رَهْبَةٍ مِنْهُ دَماً ثُمَّ عُمِّرْتُمْ فِی الدُّنْیَا مَا کَانَتِ الدُّنْیَا بَاقِیَةً مَا جَزَتْ أَعْمَالُکُمْ وَ لَوْ لَمْ تُبْقُوا شَیْئاً مِنْ جُهْدِکُمْ لِنِعَمِهِ الْعِظَامِ عَلَیْکُمْ وَ هُدَاهُ إِیَّاکُمْ إِلَى الْإِیمَانِ مَا کُنْتُمْ لِتَسْتَحِقُّوا أَبَدَ الدَّهْرِ مَا الدَّهْرُ قَائِمٌ‏ بِأَعْمَالِکُمْ‏ جَنَّتَهُ‏ وَ لَا رَحْمَتَهُ‏  وَ لَکِنْ بِرَحْمَتِهِ تُرْحَمُونَ وَ بِهُدَاهُ تَهْتَدُونَ وَ بِهِمَا إِلَى جَنَّتِهِ تَصِیرُون‏...

تدبر

1) «اتَّقُوا ما بَینَ أَیدیکُمْ وَ ما خَلْفَکُمْ ...»

مقصود از «آنچه پیش روی شماست» و «آنچه پشت سرتان است» که انسان باید خود را از آن دو حفظ کند، به ترتیب چیست؟

الف. گناهان که در پیش رویشان است؛ و عقوبت آخروی که در پشت سر منتظرشان است (حدیث1؛ المیزان، ج17، ص93)

ب. آنچه پیش روی آنهاست امر آخرت است که باید برایش تلاش کنند؛ و آنچه پشت سر می‌گذارند دنیاست که نباید بدان مغرور شوند. (مجمع البیان، ج‏8، ص667)

ج. آن گناهانی که در پیش رو دارید و آن گناهانی که قبلا انجام داده‌اید؛ یعنی خود را از عذاب خدا درباره گناهان آینده با اجتناب از آن گناهان،و از عذاب خدا به خاطر گناهان گذشته با توبه از آنان حفظ کنید. (مجاهد، به نقل مجمع البیان، ج‏8، ص667)

د. آن چه پیش روی شماست از عذاب آخرت، و آنچه از عذاب بر امتهای پیشین نازل شد (قتاده، به نقل مجمع البیان، ج‏8، ص667)

ه. آن چه پیش روی شماست از عذاب‌های دنیوی مانند غرق شدن و ... به قرینه آیه 43 (وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ) و آنچه پشت سر شماست، مرگی است که در کمین شماست و راه فراری از آن ندارید به قرینه عبارت «الی حین» در آیه قبل. (مفاتیح الغیب، (فخر رازی)، ج26، ص287)

و. آن چه پیش روی شماست نبوت پیامبر اسلام ص است که تکذیب کردید؛ و آنچه در ورای شماست آخرت است که آن را هم تکذیب کردید. (مفاتیح الغیب، (فخر رازی)، ج26، ص287)

ز. از آنچه پیش شماست از آخرت، و آنچه پس از شما از مال و مکنت به سبب آن معصیت‌ها باقی می‌ماند. (تفسیر نسفی، ج2، ص833)

ح. ...

 

2) «اتَّقُوا ما بَینَ أَیدیکُمْ وَ ما خَلْفَکُمْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»

خود را نگه داشتن در قبال آنچه در پیش و پس انسان است، امید به اینکه انسان مشمول رحمت خدا شود را زیاد می‌کند.

 

3)‌ «وَ إِذا قیلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَینَ أَیدیکُمْ وَ ما خَلْفَکُمْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»

آیه می‌فرماید «چون بدانان گفته شود از آنچه پیش روی شماست و آنچه پشت سرتان است، تقوا پیشه کنید، شاید که بر شما رحم آرند» اما نمی‌فرماید که وقتی به آنان چنین گفته می‌شود، چه رخ می‌دهد. چرا؟

الف. به قرینه آیه بعد، معلوم می‌شود که آن جمله محذوف این است که «آنان رویگردان می‌شوند» (مجمع البیان، ج‏8، ص668)

ب. به قدری پاسخ و مواجهه آنان با این دعوت پیامبران اسف‌بار و نامعقول است، که بهتر این است که اصلا رپاسخ آنها بیان نشود! (المیزان، ج17، ص93)

ج. گاه حذف پاسخ و واگذاری آن به ذهن مخاطب، امکان چندین معنا را - با توجه به تفاوت‌های مخاطبین و ... - فراهم می‌آورد که همگی آنها مورد نظر خداوند از القای آن جمله بوده است؛ مثلا جملاتی مانند «رویگردان می‌شوند» (به قرینه آیه بعد)، «گفتن و نگفتنت فرقی برایشان ندارد» (شبیه مضمون آیه سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُون‏؛ بقره/6)، «بیشتر لجاجت می‌ورزند»‌ (شبیه مضمون آیه إِذا قیلَ لَهُمْ لا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ یَسْتَکْبِرُون‏؛ صافات/35) و ...

د. ...

 

4)‌ «وَ إِذا قیلَ لَهُمُ اتَّقُوا ...»

در آیات قبل، همه مطالب را با ضمیر متکلم آورد؛ اما اینجا مطلب را با فعل مجهول بیان کرد. چرا؟

الف. شاید می‌خواهد نشان دهد این سخن در آنان بی‌تاثیر است و فرقی نمی‌کند گوینده‌اش خدا باشد یا هرکس دیگری. در واقع، آنان گوششان به این سخن بدهکار نیست.

ب. ...

 

 


792) سوره یس (36) آیه44 إِلاَّ رَحْمَةً مِنَّا وَ مَتاعاً إِلی‏

 بسم الله الرحمن الرحیم

792) سوره یس (36) آیه44

إِلاَّ رَحْمَةً مِنَّا وَ مَتاعاً إِلی‏ حینٍ 

26 شوال 1439

ترجمه

جز [اینکه] رحمتی از جانب ما [شامل حالشان شود] ، و [مهلتی برای] کامیابی تا مدتی [به آنان دهیم].

نکات ادبی

رَحْمَةً

در آیه 15 همین سوره توضیح داده شد که ماده «رحم» در اصل دلالت بر معانی‌ای همچون رقت و و عطوفت و مهربانی (= رأفت)؛ و به تعبیر دیگر، دلالت بر «رقت قلب همراه با احسان کردن» می‌کند که گاه ممکن است در مورد «احسان کردن بدون لحاظ رقت قلب» به کار رود (مثلا وقتی در مورد خداوند به کار می‌رود) و یا «رقت قلب بتنهایی». درواقع، رحمت، ‌تجلی رأفت، و ظهور شوق و شفقت است، و مربوط به مقام ابراز نسبت به چیز خاصی است که در آن خیر و صلاح مخاطب لحاظ می‌شود، ولو خود مخاطب آن را خوش ندارد، مانند خوراندن دوای تلخ به مریض.

جلسه 762 http://yekaye.ir/ya-seen-36-15/

این کلمه منصوب است و درباره دلیل منصوب بودن آن به لحاظ نحوی، این دیدگاه‌ها مطرح شده است:

الف. از باب استثناء، که:

الف.1. برخی آن را استثنای منقطع دانسته‌اند (یعنی یک جمله به لحاظ معنایی مستقل از جمله مستثنی منه: آنها به هیچ عنوان راه نجاتی ندارند؛ اما رحمتی از جانب ما [آن هم نه به عنوان راهی از جانب خودشان] می‌تواند آنها را نجات دهد)

الف.2. برخی آن را استثنای مفرغ دانسته‌اند. (یعنی آنها راه نجاتی ندارند مگر با اسبابی، که یکی از مهمترین آن اسباب، رحمتی از جانب ماست)

ب. مفعول لاجله (آنها راه نجاتی ندارند مگر به خاطر اینکه رحمت ما شامل حالشان بشود)

ج. مفعول مطلق است برای فعل محذوف (آنان راه نجاتی نمی‌یابند مگر اینکه بر آنان از جانب ما رحمتی شود، چه رحمتی!)

د. منصوب است به نزع خافض (یعنی حرف «ب» در تقدیر بوده است و در اصل چنین بوده: إلا برحمة منا؛ آنان راه نجاتی نمی‌یابند مگر به سبب رحمتی از جانب ما.)

(نکته: برخی مانند نحاس، استثناء بودن را یک جایگاه نحوی در عرض سایر تحلیل‌های نحوی مانند مفعول لاجله بودنش دانسته‌اند (إعراب القرآن، ج‏3، ص268)[1] اما دیگران آن را یک جایگاه نحوی مستقل ندانسته‌اند و مثلا جایگاه نحوی را مفعول لاجله ویا منصوب به نزع خافض دانسته‌اند و سپس توضیح داده‌اند که این در مقام استثناء است (إعراب القرآن و بیانه، ج‏8، ص206)[2]

مَتاعاً

قبلا بیان شد که ماده «متع» در اصل بر منفعت و بهره‌وری دلالت دارد؛ و در تفاوتش با نفع، برخی گفته‌اند نفعی است که مدتی ادامه داشته باشد و برخی گفته‌اند نفع و منفعتی است که همراه با لذت و رفع حاجت باشد، مخصوصا اگر انسان لذتش را زود درک کند، مانند لذت پولدار شدن؛ در حالی که «نفع» در جایی که برای رسیدن به لذت باید صبر کرد نیز به کار می‌رود.

«متاع»، هم به معنای مصدری به کار می‌رود (به معنای بهره‌مند شدن و نفع بردن)، و هم به معنای آن چیزی که مورد بهره‌وری قرار می‌گیرد، و به هر چیزی که به نحوی از آن بتوان استفاده کرد اطلاق می‌شود و در بسیاری از آیات قرآن هر دو می‌تواند مد نظر بوده باشد: (قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلِیلٌ‏؛ نساء/77) و جمع آن «أَمْتِعَة» (أَمْتِعَتِکُمْ؛ نساء/102) می‌باشد.

«مُتْعَة» نیز به معنای چیزی است که برای رفع نیاز استفاده می‌شود و به نحو اصطلاحی، با دو تعبیر «متعه نکاح» (= ازدواج موقت) و «متعه حج» مواجهیم؛ و همچنین به طور اصطلاحی، دو کلمه «متعه» و «متاع» هم به صورت اسم (مثلا: وَ لِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ‏؛ بقرة/241) وهم به صورت فعل (مثلا: وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ‏؛ بقرة/236) در مورد چیزی که به زن مطلقه می‌دهند تا در ایامی که عده نگه می‌دارد مخارجش تامین باشد نیز گفته می‌شود.

جلسه 518 http://yekaye.ir/al-ahzab-33-28/

حدیث

1) از امام کاظم ع روایت شده است:

همانا خداوند عز و جل را منادی‌ای است که هر روز و شب ندا می دهد:

ای بندگان خدا ! بازایستید! بازایستید از معاصی خداوند؛ و اگر نبود چارپایانی که می‌چَرَند و نوزادانی که شیرخوارند و پیرمردانی که در رکوع‌اند، عذاب چنان بر شما فرومی‌بارید که شما را کاملا خرد می کرد.

الکافی، ج‏2، ص276

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ ابْنِ عَرَفَةَ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ:

إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٍ مُنَادِیاً یُنَادِی مَهْلًا مَهْلًا عِبَادَ اللَّهِ عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ فَلَوْ لَا بَهَائِمُ رُتَّعٌ وَ صِبْیَةٌ رُضَّعٌ وَ شُیُوخٌ رُکَّعٌ لَصُبَّ عَلَیْکُمُ الْعَذَابُ صَبّاً تُرَضُّونَ بِهِ رَضّا.

 

2) از امام صادق ع روایت شده است که امیرالمومنین ع فرمودند:

آیا به شما خبر دهم از کسی که فقیه است در نهایت فقاهت؟!

کسی که مردم را نه از رحمت خداوند ناامید سازد، و نه از عذاب خداوند ایمن؛ آنان را در انجام معصیت مُجاز نشمرد، و قرآن را، به خاطر ترجیح چیز دیگری بر آن، رها نکند؛ ...

الکافی، ج‏1، ص36

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْقَمَّاطِ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع

أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِالْفَقِیهِ حَقِّ الْفَقِیهِ مَنْ لَمْ یُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ لَمْ یُؤْمِنْهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَ لَمْ یُرَخِّصْ لَهُمْ فِی مَعَاصِی اللَّهِ وَ لَمْ یَتْرُکِ الْقُرْآنَ رَغْبَةً عَنْهُ إِلَى غَیْرِه‏ ...

تدبر

1) «فَلا صَریخَ لَهُمْ وَ لا هُمْ ینْقَذُونَ؛ إِلاَّ رَحْمَةً مِنَّا»

تنها چیزی که می‌تواند بر مشیت خداوند در مورد عذاب انسانها فائق آید، رحمت خود اوست.

 

2) «فَلا صَریخَ لَهُمْ وَ لا هُمْ ینْقَذُونَ؛ إِلاَّ رَحْمَةً مِنَّا»

هرگز نجات خود را در سایه‏ى عوامل مادّى نپنداریم. (تفسیر نور، ج‏9، ص544)

 

3) «إِلاَّ رَحْمَةً مِنَّا وَ مَتاعاً إِلی‏ حینٍ»

برای اینکه آنها مشمول عذاب نشوند، صرفا به رحمتی از جانب خود اشاره نکرد، بلکه فرمود «و متاعا الی حین». چرا؟

الف. رحمت خداوند همواره با حکمت او همراه است؛ اگر مهلت بدانان می‌دهد، هدفی دارد.

ب. رحمت او با فضل او همراه است: اگر مهلت می‌دهد می‌خواهد بهره بیشتری بدانان برسد.

ج. اشاره به دو وجه مختلف برای نجات دادن است: آن را که خدا می‌داند نجاتش می‌دهد تا مشمول رحمت او شود؛ و آن را که می‌داند ایمان نمی‌آورد نجاتش می‌دهد تا زمان بیشتری برای فرو رفتن در گناهان پیدا کند (مفاتیح الغیب (فخر رازی) ج26، ص286) و اصطلاحا از باب اینکه به سنت استدراج مبتلایش کند.

د. ...

 

4) «مَتاعاً إِلی‏ حینٍ»

اینکه «متاع» و بهره‌وری را به «الی حینٍ: تا مدتی» محدود کرد، می‌خواهد نشان دهد که:

الف. اگرچه رحمت خدا نامحدود است، اما بهره‌وری انسان در دنیا حتما محدود است.

ب. اگر خداوند مهلت می دهد مغرور نشویم؛ چرا که این مهلت حتما محدود است و به سر خواهد آمد.

ج. اساساً هرکسی اجلی دارد و زندگی محدود است. (تفسیر نور، ج‏9، ص544)

د. ...

 

 

 


[1] . إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا قال الکسائی: هو نصب على الاستثناء، و قال أبو إسحاق: نصب لأنه مفعول له أی للرحم

[2] . إلا أداة حصر و رحمة مفعول لأجله فهو استثناء مفرغ من أعم العلل و قیل هو استثناء منقطع و قیل هو مفعول مطلق لفعل محذوف و قیل منصوب بنزع الخافض

 


791) سوره یس (36) آیه43 وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَریخَ

 بسم الله الرحمن الرحیم

791) سوره یس (36) آیه43

وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَریخَ لَهُمْ وَ لا هُمْ ینْقَذُونَ  

 25 شوال 1439

ترجمه

اگر بخواهیم آنان را غرق ‌کنیم، پس نه فریادرسی برایشان باشد، و نه آنان نجات داده شوند؛

شهادت امام جعفر صادق ع تسلیت باد

به منبر میرود دریا، به سویش گام بردارید                هلا! اسلام را از چشمه اسلام بردارید

مبادا از قلمها جابیفتد واژهای اینک                       که بر منبر قدح کج کرده ساقی جام بردارید

سَلونی را هدر کردند روزی مردمان، امروز               بپرسیدش! از اسرار جهان ابهام بردارید

الا ای شاعران! چشمان او آرایه وحی است              برای ما از آن باران کمی الهام بردارید

نسیم صبح صادق میوزد از گیسوی صادق                از آن مضمون پیچیده جناس تام بردارید

به فرزندان، به اهل خانه، جز ایشان، که می‌گوید؟       «غلام خسته‌ام خفته! قدم آرام بردارید»

اگر فرمان او باشد، نباید پلک برهم زد                    به سوی شعله چون هارون مکّی گام بردارید

رُویَّ عَن امامِ جعفر الصّادق لَه الرّحمَه...                  به جز احکام او چشم از همه احکام بردارید ...

شاعر: سید حمید رضا برقعی

اختلاف قرائت

اغلب کلمه «نغرق» را از باب افعال خوانده‌اند (نُغْرِقْهُمْ) اما از حسن قرائت آن از باب تفعیل (نُغَرِّقْهُمْ) روایت شده است. (البحر المحیط، ج‏9، ص71)

نکات ادبی

صَریخَ

قبلا بیان شد که ماده «صرخ» در اصل به صدای بلند دلالت می‌کند و برخی تاکید کرده‌اند که صدایی است که برای درخواست کمک بلند می‌شود و تفاوتش با یاری گرفتن (معونة و غواث) در همین است که درخواست کمک با فریاد و صدای بلند همراه است.

«مُصرِخ» (ما أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ؛ ابراهیم/22) به معنای «فریادرس» است و «صریخ» (وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَریخَ لَهُم؛ یس/43) هم به همان معناست، و در خصوص کسی به کار می‌رود که در شدتها و تنگناها نزد او به فریادرسی می‌روند.

جلسه 737 http://yekaye.ir/al-fater-35-37/

ینْقَذُونَ

در بحث از آیه 23 همین سوره اشاره شد که ماده «نقذ» دلالت دارد بر نجات دادن و خلاص کردن از ورطه و از محیط شر و بلا و درباره تفاوت «نقذ» با کلمات متشابه نیز توضیحاتی ارائه شد.

جلسه 770 http://yekaye.ir/ya-seen-36-23/

حدیث

1) امام صادق ع از رسول الله روایتی را نقل کرده‌اند که برخی از اموری که خداوند انسانها را از ورود در آن برحذر داشته را برمی‌شمرند. یکی از آنها این است که:

همانا خداوند تبارک و تعالی برای شما خوش نداشت که در هنگام طوفان بر کشتی سوار شوید.

الأمالی( للصدوق)، ص302

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَکِّلِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحَسَنِ الْقُرَشِیِّ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ زَیْدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى کَرِهَ لَکُمْ ... رُکُوبَ الْبَحْرِ فِی هَیَجَانِه‏.

 

2) از چندین تن از ائمه اطهار روایتی نقل شده است که حضرت امیرالمومنین ع در یک مجلس چهارصد باب از آنچه دین و دنیای انسان مسلمان را آباد می‌کند، به برخی از اصحابش آموخت. قبلا فرازهایی از این روایت قبلا گذشت[1]، در یکی از فرازها می‌فرمایند:

هریک از شما که از غرق شدن می‌ترسد این را بخواند:

«بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ» بِسْمِ اللَّهِ الْمَلِکِ الْحَقِّ «ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ السَّماواتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ سُبْحانَهُ وَ تَعالى‏ عَمَّا یُشْرِکُون‏»

«به نام خداست روان‏شدنش و لنگر انداختنش، بى گمان پروردگار من آمرزنده مهربان است» (هود/41) به نام خداوندی که پادشاه بحق است «خدا را آن چنان که باید نشناخته‏اند، و حال آنکه زمین یکسره در قبضه [قدرت‏] اوست در روز قیامت، و آسمانها درپیچیده به دست اوست؛ او منزّه است و برتر است از آنچه [با وى‏] شریک مى‏گردانند.» (زمر/67)

الخصال، ج‏2، ص619

حَدَّثَنَا أَبِی رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَى بْنِ عُبَیْدٍ الْیَقْطِینِیُّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ یَحْیَى عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی عَنْ‏ آبَائِهِ ع أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع عَلَّمَ أَصْحَابَهُ فِی مَجْلِسٍ وَاحِدٍ أَرْبَعَمِائَةِ بَابٍ مِمَّا یُصْلِحُ لِلْمُسْلِمِ فِی دِینِهِ وَ دُنْیَاهُ قَالَ ع‏ ...

مَنْ خَافَ مِنْکُمُ الْغَرَقَ فَلْیَقْرَأْ «بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ» بِسْمِ اللَّهِ الْمَلِکِ الْحَقِّ «ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ السَّماواتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ سُبْحانَهُ وَ تَعالى‏ عَمَّا یُشْرِکُون‏»

 

3) حدیثی طولانی از امام کاظم ع خطاب به هشام بن حکم روایت شده است. در فرازی از آن آمده:

هشام! همانا لقمان به فرزندش گفت: در برابر حق تواضع داشته باش تا عاقلترین مردم باشی؛ و همانا زیرک در پیشگاه حق، رام است.

فرزندم! همانا دنیا دریایی عمیق است که عالَم فراوانی در آن غرق شده، پس کشتی تو در آن تقوای الهی باشد و دیوارش ایمان و بادبانش توکل و ناخدایش عقل و قطب‌نمایش علم و سُکّانش صبر.

الکافی، ج‏1، ص16

أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْأَشْعَرِیُّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ قَالَ قَالَ لِی أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ ع‏

... یَا هِشَامُ إِنَّ لُقْمَانَ قَالَ لِابْنِهِ تَوَاضَعْ لِلْحَقِّ تَکُنْ أَعْقَلَ النَّاسِ وَ إِنَّ الْکَیِّسَ لَدَى الْحَقِّ یَسِیرٌ یَا بُنَیَّ إِنَّ الدُّنْیَا بَحْرٌ عَمِیقٌ قَدْ غَرِقَ فِیهَا عَالَمٌ کَثِیرٌ فَلْتَکُنْ سَفِینَتُکَ فِیهَا تَقْوَى اللَّهِ وَ حَشْوُهَا الْإِیمَانَ وَ شِرَاعُهَا التَّوَکُّلَ وَ قَیِّمُهَا الْعَقْلَ وَ دَلِیلُهَا الْعِلْمَ وَ سُکَّانُهَا الصَّبْر.

 تدبر

1) «وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَریخَ لَهُمْ وَ لا هُمْ ینْقَذُونَ»

امور عالم کاملا به دست خداست: اگر ما در نعمت به سر می‌بریم و در وضعیت ایمن می‌باشیم، این گونه نیست که این وضعیت همواره برقرار باشد؛

اگر خدا بخواهد می‌تواند همین وضعیت ایمن را عرصه غرق شدن و هلاکت ما قرار دهد؛

و اگر مشیت او بر این تعلق گیرد، هیچکس را یارای کمک به ما نباشد.

 

2) «وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ»

از اینکه فرمود «اگر بخواهیم» می‌توان فهمید که «هنوز نخواسته‌ است»؛

یعنی این خطاب در وضعیتی است که هنوز شخص در نعمت است؛

پس، سزاوار است که انسان در حال نعمت، خود را از عذاب و انتقام الهی ایمن نبیند. (مفاتیح الغیب (فخر رازی) ج26، ص285)

 

3) «فَلا صَریخَ لَهُمْ وَ لا هُمْ ینْقَذُونَ»

نه فریادرسی برایشان باشد، و نه آنان نجات داده شوند؛

مقصود از این دوگانه چیست و دومی چه فرقی با اولی دارد؟

الف. یکی از زاویه دیگران است و دیگری از زاویه خودشان؛ یعنی در برابر مشیت خداوند، نه فریادرسى می‌ماند که به فریادشان برسد؛ و نه خودشان توانایی و امکانی برای نجات خویش می‌یابند.

ب. نجات از عذاب، یا به این است که اساساً مانع وقوع عذاب شوند (دفع عذاب) و یا به این که بعد از وقوع، آنان را نجات دهند (رفع عذاب)؛ جمله اول ناظر به دفع عذاب است و جمله دوم ناظر به رفع عذاب؛ و با این بیان، هرگونه راه نجات را مسدود اعلام می‌کند. (مفاتیح الغیب، ج26، ص286)

ج. ...

 

4) «فَلا صَریخَ لَهُمْ وَ لا هُمْ ینْقَذُونَ»

نه فریادرسی برایشان باشد، و نه آنان نجات داده شوند؛

چرا جمله اول را با «اسم فاعل» (صریخ) آورد و جمله دوم را با فعل (ینقذون) و هر دو را اسم فاعل یا فعل نیاورد؟ (نفرمود: لا صریخ لهم و لا مُنقِذَ لهم» و یا «لا هم یُصرَخون و لا هم یُنقَذون»)؟

الف. کسی که می‌خواهد به کمک دیگران اقدام کند، ابتدا می‌نگرد که آیا اصلا امکان و توانایی کمک کردن دارد؛ و اگر دید هیچ امکانی ندارد اصلا وارد نمی‌شود و آبروی خود را نمی‌برد؛ پس هیچ فریادرسی برای کمک به آنها نمی‌آید (لذا نفی «فاعل» کرد که اصلا فاعلی نخواهد بود که کاری کند)؛ اما کسی که در معرض هلاکت است هرچند هیچ امیدی هم به نجات نداشته باشد، هر کاری انجام می‌دهد و هر دست و پایی می‌زند (لذا نفی «فعل» کرد یعنی فاعل (= کسی که می‌خواهد خود را نجات دهد) در کار هست؛ اما هر تقلایی هم که بکنند سودی ندارد) (اقتباس از مفاتیح الغیب، ج26، ص286)[2]

ب. ...

 

 


[1] . جلسه90، حدیث3 http://yekaye.ir/hud-001-113/

جلسه 246، حدیث1 http://yekaye.ir/al-aaraf-7-26/

جلسه294، حدیث3 http://yekaye.ir/al-maaarij-70-23/

جلسه 337، حدیث2 http://yekaye.ir/al-balad-90-8/

جلسه388، حدیث5 http://yekaye.ir/al-qiyamah-75-30/

جلسه 466، حدیث3 http://yekaye.ir/al-muzzammil-73-20/

جلسه 637، پاورقی 6 http://yekaye.ir/al-kahf-18-56/

جلسه 649، پاورقی 3 http://yekaye.ir/al-kahf-18-68/

جلسه 655، حدیث3 http://yekaye.ir/al-kahf-18-74/

چلسه 766، حدیث2 http://yekaye.ir/ya-seen-36-19/

[2] . عبارت فخر چنین است:

 فیه فائدة أخرى غیر الحصر و هی أنه تعالى قال لا صریخ لهم و لم یقل و لا منقذ لهم و ذلک لأن من لا یکون من شأنه أن ینصر لا یشرع فی النصرة مخافة أن یغلب و یذهب ماء وجهه، و إنما ینصر و یغیث من یکون من شأنه أن یغیث فقال لا صریخ لهم، و أما من لا یکون من شأنه أن ینقذ إذا رأى من یعز علیه فی ضر یشرع فی الإنقاذ، و إن لم یثق بنفسه فی الإنقاذ و لا یغلب على ظنه. و إنما یبذل المجهود فقال: وَ لا هُمْ یُنْقَذُونَ و لم یقل و لا منقذ لهم.

 


790) سوره یس (36) آیه42 وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما یرْک

 بسم الله الرحمن الرحیم

790) سوره یس (36) آیه42

وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما یرْکَبُونَ 

 24 شوال 1439

ترجمه

و برایشان مثل آن، چیزی را که سوار می‌شوند، آفریدیم.

حدیث

1) از امام کاظم ع روایت شده است که رسول الله ص فرمودند:

هنگامی که شخص بر مرکبی سوار می‌شود و بسم الله بگوید فرشته‌ای با او همراه می‌شود و او را در پناه می‌گیرد تا پیاده شود؛ ولی هنگامی که سوار می‌شود و بسم الله نمی‌گوید شیطانی با او همراه می‌شود و به او می‌گوید به آواز غنایی بپرداز [= مشغول موسیقی حرام شو!] اگر او بگوید به این کار وارد نیستم؛ به او می‌گوید به خیال‌پردازی و آرزوها مشغول شو! و او همچنان در خیالات ئو آرزوها غوطه‌ور می‌شود تا پیاده شود.

و فرمودند: کسی که هنگامی که بر مرکبی سوار می‌شود بگوید:

«بِسْمِ اللَّهِ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ: به نام خداوند؛ و هیچ تحول و هیچ قدرتی نیست مگر به خداوند»

و «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا: حمد و سپاس خدایی را که ما را به این هدایت فرمود» (اعراف/43)

و «سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ: منزه است آن که این را براى ما مسخر و رام نمود و ما قدرت آن را نداشتیم.» (زخرف/13) ،

خودش و مرکبش محفوظ می‌ماند تا پیاده شود.

الکافی، ج‏6، ص540

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص:

إِذَا رَکِبَ الرَّجُلُ الدَّابَّةَ فَسَمَّى رَدِفَهُ مَلَکٌ یَحْفَظُهُ حَتَّى یَنْزِلَ وَ إِذَا رَکِبَ وَ لَمْ یُسَمِّ رَدِفَهُ شَیْطَانٌ فَیَقُولُ لَهُ تَغَنَّ فَإِنْ قَالَ لَهُ لَا أُحْسِنُ قَالَ لَهُ تَمَنَّ فَلَا یَزَالُ یَتَمَنَّى حَتَّى یَنْزِلَ؛

وَ قَالَ مَنْ قَالَ إِذَا رَکِبَ الدَّابَّةَ: بِسْمِ اللَّهِ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا» الْآیَةَ وَ «سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ» حُفِظَتْ لَهُ نَفْسُهُ وَ دَابَّتُهُ حَتَّى یَنْزِلَ.

 

2) از امام صادق ع روایت شده است:

از خوشبختی انسان این است که مرکبی داشته باشد که برای انجام حوایجش بر آن سوار شود و با استفاده از آن حق برادران [دینی] اش را هم ادا کند.

الکافی، ج‏6، ص536

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مِنْ سَعَادَةِ الْمُؤْمِنِ دَابَّةٌ یَرْکَبُهَا فِی حَوَائِجِهِ وَ یَقْضِی عَلَیْهَا حُقُوقَ إِخْوَانِهِ.

 

3) از امام صادق ع روایت شده است که فرمودند:

آیا آن فرد از شما خجالت نمی‌کشد که وقتی سوار مرکب می‌شود به آوازه‌خوانی و موسیقی حرام روی می‌آورد، در حالی که آن مرکب تسبیح می‌گوید!

المحاسن، ج‏2، ص375

أَبُو عَبْدِ اللَّهِ أَبُوهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ مَشِیخَتِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:

أَ مَا یَسْتَحْیِی أَحَدُکُمْ أَنْ یُغَنِّیَ عَلَى دَابَّتِهِ وَ هِیَ تُسَبِّح‏.[1]

تدبر

1) «وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما یرْکَبُونَ»

در آیه قبل، برخی مقصود از «الفلک المشحون» را کشتی نوح دانسته بودند. آنان منظور از «مثل آن» در این آیه را سایر کشتی‌هایی که بعد از حضرت نوح ساخته شد دانسته‌اند (ابن‌عباس، به نقل مجمع‌البیان، ج8، ص666)

اما اگر مقصود از «الفلک المشحون» را مطلقِ کشتی‌ها بگیریم، آنگاه مقصود از «مثل آن»، چیست؟

الف. چارپایانی همانند اسب و شتر و الاغ که به عنوان مرکب مورد استفاده قرار می‌گیرند. (جبائی، به نقل مجمع‌البیان، ج8، ص667) و موید این معنا، آیات مشابه آن است که در کنار کشتی، بر سواری دادنِ «چارپایان» تاکید کرده، مانند «وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْفُلْکِ وَ الْأَنْعامِ ما تَرْکَبُونَ» (زخرف/12) و «اللَّهُ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْکَبُوا مِنْها ... وَ عَلَیْها وَ عَلَى الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ» (غافر/79-80) (المیزان، ج17، ص92)

ب. آیه را می‌توان تعمیم داد به وسایل نقلیه امروزی و هواپیماها و در واقع هر چیزی که وسیله سوار شدن و حمل و نقل قرار بگیرد. (المیزان، ج17، ص92)

ج. ...

 

2) «وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما یرْکَبُونَ»

اگر توجه کنیم که کشتی و سوار شدن در معانی عام‌تر و یا معانی استعاره‌ای نیز به کار رفته، آنگاه چه‌بسا مراد از این چیزی که «مثل آن» است امور دیگری هم می‌توانند باشند؛ مثلا اگر کشتی را کشتی اهل بیت ع در طوفان حوادث اجتماعی بدانیم، چه‌بسا مراد از «مثل آن» عالمان ربانی‌ای باشند که در دوره غیبت پناهگاه مومنان‌اند؛ یا ...

نکته تخصصی تفسیری (رعایت نظام اصل موضوعی در فهم قرآن)

قبلا بارها تاکید شد که بر اساس قاعده امکان استفاده از یک لفظ در چند معنا، کاملا محتمل است که خداوند در یک آیه چندین و چند معنا را مستقلا مورد توجه قرار داده باشد.

اکنون می‌افزاییم که وقتی بر اساس یکی از معانی‌ای که یک جمله (یا یک آیه) بر آن حمل می‌شود، به فهم یک جمله (یا یک آیه) وارد می‌شویم، مناسب است عبارات مرتبط قبل و بعد آن را نیز متناسب با همان معنا مورد توجه قرار دهیم و یک نظام اصل موضوعی را در فهم آیات رعایت کنیم؛ مثلا اگر یکی از معانی آیه قبل را کشتی اهل بیت ع دانستیم، تمامی عباراتی که در آیات قبل و بعد ناظر به کشتی است، متناسب با همین مراد معنای خاصی می‌دهد. به تعبیر دیگر، اگر در جایی اطمینان پیدا کردیم که یک معنای خاص در یک عبارت مورد نظر است (که این اطمینان می‌تواند مستند به ظهورات کلام باشد، یا مستند به تفسیر تاویلی از جانب معصوم ع یا ...) آنگاه می‌توانیم بقیه عبارات مرتبط با آن را نیز در همان راستا بفهمیم؛ و به نظر می‌رسد که این نکته‌ای است که اگر بدان توجه شود ابوابی از معارف قرآن کریم بر انسان گشوده می‌شود.

 

3) «وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما یرْکَبُونَ»

انسان مومن در همه لحظاتش خود را در محضر خداوند می‌بیند؛

کسی که توجه دارد که:

آن چیزهایی را که بر آن سوار می‌شویم، همه آفریده‌های خدا هستند؛

و تمامی آفریده‌های خداوند - حتی اگر ما نفهمیم - به تسبیح او مشغول‌اند (وَ إِنْ مِنْ شَیْ‏ءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُم‏؛ اسراء/44)،

آنگاه در هنگام سوار شدن بر مرکب‌ نیز در یاد خدا و همراه با فرشتگان است (حدیث 1)

 

4) «وَ خَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ ما یرْکَبُونَ»

چرا بعد از آیه شب و روز و خورشید و ماه، سراغ مرکب رفت و این اندازه بر آن تاکید کرد (از آیه قبل تا دو آیه بعد درباره مرکب بحث می‌کند)

الف. شب و روز و خورشید و ماه، مهمترین نمادهای گردش زمان‌اند؛ و مرکب هم مهمترین عاملی است که گردش انسان در زمین را مهیا می‌سازد.

ب. شب و روز و خورشید و ماه، دائما دگرگونی را به همراه دارند؛ و مرکب و سفر کردن هم انسان را دائما در معرض دگرگونی‌ها قرار می‌دهد.

نکته تخصصی انسان‌شناسی

از مهمترین سوالات درباره انسان - که تقریبا مورد توجه تمامی مکاتب انسان‌شناسی (آنتروپولوژی) است - این است که چرا انسان‌ها با اینکه به لحاظ بیولوژیکی بسیار به هم نزدیک‌اند، اما این اندازه زندگی متنوعی دارند. (در سایر حیوانات، اگر تنوعی در زندگی اجتماعی‌شان مشاهده می‌شود، به تنوع بیولوژیکیِ آنها برمی‌گردد؛ شبیه تنوع زندگی اجتماعی گونه‌های مختلف مورچه؛ اما در انسان گاه نژادهای مختلف یک سبک زندگی دارند و گاه مردم یک نژاد دارای سبک زندگی‌های بسیار متفاوت‌اند). یکی از مهمترین پاسخ‌ها به این پرسش، پاسخ مکاتب اشاعه‌گراست؛ که مهمترین عامل را این می‌داند که انسان‌ها امکان‌های متنوعی برای سفر کردن دارند که این امکانها زمینه‌ساز تنوع فرهنگی می‌شود. (توجه شود که بسیاری از حیوانات هم سفرهای زمستانی و تابستانی و ... دارند؛ اما سفرهای آنان کاملا به نحو غریزی و به یک صورت خاص و غالبا به صورت جمعیِ کاملا از پیش طراحی شده (=غریزی) است؛ اما همین که حداوند ابزارهای متنوعی را برای سفر در اختیار انسانها قرار داده، نوع سفرهای انسان را متفاوت کرده، و این زمینه تنوع عظیم فرهنگی در آدمیان را پدید آورده است.

از این رو، همان گونه که گذر زمان، وضعیت‌های جدیدی را برای انسان پیش می‌آورد، امکان سفر در عرصه‌های مکانی گوناگون نیز در زندگی انسان بسیار اثرگذار است.

ج. ...

 

 


[1] . این روایت در مکارم الأخلاق، ص263 نیز جالب توجه است:

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع مَا عَثَرَتْ دَابَّتِی قَطُّ قِیلَ وَ لِمَ ذَلِکَ قَالَ لِأَنِّی لَمْ أَطَأْ بِهَا زَرْعاً قَطُّ.

 


789) سوره یس (36) آیه41 وَ آیةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّیتَه

 بسم الله الرحمن الرحیم

789) سوره یس (36) آیه41

وَ آیةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّیتَهُمْ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ 

 22 شوال 1439

ترجمه

و نشانه‌ای [دیگر] برای آنها اینکه همانا ما ذرّیّه‌ی آنان را در کشتی‌ِ پر و آکنده سوار نمودیم.

اختلاف قرائت

ذُرِّیتَهُمْ

این کلمه در قرائت اهل مدینه (نافع) و شام (ابن عامر) و ابوجعفر و یعقوب (از قراء عشر) و برخی قرائات غیرمشهور (مانند قرائت سهل و نیز روایتی از اعمش[1]) به صورت جمع (ذُرِّیّاتَهُمْ) قرائت کرده‌اند؛ و زید بن علی و ابان بن عثمان نیز به صورت جمع، اما حرف ذال را مکسور (ذِرِّیّاتَهُمْ) قرائت نموده‌اند؛

اما در بقیه قرائات به همین صورت مفرد (ذُرِّیتَهُمْ) قرائت شده است.

مجمع البیان، ج‏8، ص665[2]؛ البحر المحیط، ج‏9، ص70[3]؛ معجم القراءات، ج7، ص489

نکات ادبی

ذُرِّیتَهُمْ

درباره اینکه ماده کلمه «ذریه» چیست، به ترتیب سه گزینه مطرح است: «ذرر» ، «ذرو» و «ذرء».

درباره ماده «ذرو» قبلا بیان شد که در اصل بر دو معنای مختلف دلالت می‌کند. یکی به معنای اشراف بر چیزی و سایه افکندن بر آن است که از این معنا کلمه «ذِروَة» به معنای نوک نیزه معروف است؛ و دیگری به معنای «انداختن و پراکنده کردن» است که مخصوصا در مورد اینکه باد چیزی را با خود بردارد و بپراکند به کار می‌رود. «الذَّارِی» اسم فاعل از همین ماده (= پراکنده کننده) و «ذَرْواً» مصدر همین ماده است (وَ الذَّارِیاتِ ذَرْواً؛ ذاریات/1)

جلسه 626 http://yekaye.ir/al-kahf-18-45/

ماده «ذرء» نیز به معنای آشکار شدن است که ان شاء الله به مناسبت بحث از آیاتی مانند «ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْض» (نحل/13) ‌یا « ذَرَأَکُمْ فِی الْأَرْض» (مومنون/79) که این ماده به صورت صریح در آن به کار رفته، بدان خواهیم پرداخت.

اما اغلب اهل لغت بر این باورند که این کلمه از ماده «ذرر» است که این ماده را در اصل به معنای لطافت و انتشار دانسته‌اند (معجم المقاییس اللغة، ج‏2، ص343) یا به تعبیر دیگر، پخش شدنی که با دقت و لطافت همراه باشد؛ و وجه تسمیه مورچه‌های کوچک به «الذَّرُّ» (واحد آن: ذَرّةٌ؛ معجم المقاییس اللغة، ج‏2، ص343) را همین دانسته‌اند که شبیه دانه‌های ریزی در منطقه پیرامون لانه‌شان پخش می‌شوند (التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏3، ص306) و خود کلمه «ذَرّة» به معنای هر چیز بسیار ریز و کوچک استفاده شده است (إِنَّ اللَّهَ لا یَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ؛ نساء/40)

«الذُّرِّیَّة» بر وزن «فُعلِیَّة» را منسوب به «الذُّرَّة» دانسته‌اند به معنای «آنچه پخش و منتشر می‌شود» (ما یُذَرُّ و یُنشر) که حرف یاء آن یاء نسبت، و تاء آن، تاء‌تانیث است که دلالت بر کثرت و جماعت می‌کند و به معنای اولاد و نسل انسان است و درباره وجه تسمیه‌اش گفته‌اند این نسلی است که از ذراتی از نطفه شخص بعدا در جهان منتشر می‌شود (التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏3، ص307) و برخی هم توضیح داده‌اند که اصل «ذُرِّیَّة» درباره فرزندان خردسال بوده که کم‌کم درباره مطلق اولاد و فرزندان یک نفر به کار رفته؛ و اگرچه اصل این کلمه جمع است اما برای واحد هم به کار می‌رود (مفردات ألفاظ القرآن، ص327)

کلمه «ذُرِّیَّة» به صورت «ذُرِّیَّات»‌ (وَ مِنْ آبائِهِمْ وَ ذُرِّیَّاتِهِمْ وَ إِخْوانِهِم‏؛ انعام/87) و «ذَرَارِیّ» جمع بسته می‌شود و با اینکه غالبا ذریه به معنای اولاد، و در عرض همسران به کار رفته (هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّیَّاتِنا؛ فرقان/74)‌، اما گاه توسعاً به معنای «زنان» نیز به کار می‌رود، چنانکه در روایتی آمده که «نَهَى عَنْ قَتْلِ الذَّرَارِیِّ، وَ خَصَّهُمْ بِالْحَمْلِ» (مجمع البحرین، ج‏1، ص156)

در قرآن کریم از این ماده 38 بار استفاده شده که تنها در قالب همین سه کلمه «ذَرّة» ، «ذُرِّیَّة» و «ذُرِّیَّات»‌ بوده است.

الْمَشْحُونِ

تعبیر «شَحَنت السفینة» به معنای پر شدن کشتی از افراد و وسایلشان می‌باشد؛ و درباره ماده «شحن» برخی گفته‌اند که در اصل در دو معنا به کار می‌رود: یکی «امر پر و مملو» و دیگری «دوری و دور کردن» و دشمنی (معجم المقاییس اللغة، ج‏3، ص252) و برخی معنای دوم را هم به معنای اول برگردانده‌اند از این جهت که «شَحْنَاءُ» حالت دشمنی‌ای است که نفس آدمی مملو از آن شده است. (مفردات ألفاظ القرآن، ص447) و برخی اصل این ماده را به معنای اینکه چیزی به طور کامل مجهز به تجهیزات و لوازمش شود دانسته‌اند و گفته‌اند «کشتی مشحون» یعنی کشتی‌ای که کاملا مجهز و آماده حرکت است؛ و «شحناء» هم از باب آماده شدن برای دفاع و جنگیدن با دشمن چنین نامیده شده است (التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج‏6، ص24) و حدیثی هم ذیل آیه 119 سوره شعراء آمده که تعبیر «الفلک المشحون» را به همین معنای کشتی مجهز و آماده حرکت، در مورد کشتی حضرت نوح به کار برده است (الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ‏ الْمُجَهَّزُ الَّذِی قَدْ فُرِغَ مِنْهُ وَ لَمْ یَبْقَ إِلَّا رَفْعُه‏؛ تفسیر القمی، ج‏2، ص125).

«مشحون» اسم مفعول از این ماده است و این ماده تنها سه بار و هربار در همین ترکیب «الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ» در قرآن کریم به کار رفته است.

حدیث

1) از امام صادق ع از پدرشان روایت شده است که پیامبر اکرم ص فرمودند:

خداوند عز و جل چیزی را نیافرید مگر اینکه چیز دیگری را بر او غلبه داد؛ و این گونه بود که وقتی خداوند تبارک و تعالی دریاها را آفرید، آن دریا فخرفروشی کرد و موج‌های بلند برافراشت و گفت: کیست که بر من چیره شود؛ پس خداوند عز و جل کشتی را آفرید پس در آن به گردش درآمد و آن را رام خود کرد؛ ...

الخصال، ج‏2، ص442

حَدَّثَنَا أَبِی رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى الْعَطَّارُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ قَالَ حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص قَالَ: مَا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خَلْقاً إِلَّا وَ قَدْ أَمَّرَ عَلَیْهِ آخَرَ یَغْلِبُهُ بِهِ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى لَمَّا خَلَقَ الْبِحَارَ فَخَرْتَ وَ زَخَرَتْ وَ قَالَتْ أَیُّ شَیْ‏ءٍ یَغْلِبُنِی فَخَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْفُلْکَ فَأَدَارَهَا بِهِ وَ ذَلَّلَهَا ...

 

2) از امام سجاد ع صلواتی برای ظهر هر روز ماه شعبان روایت شده است که ابتدایش چنین است:

خدایا! درود فرست بر محمد و آل محمد، همان شجره نبوت و جایگاه رسالت و محل رفت و آمد فرشتگان و معدن علم و اهل بیت وحی؛ خدایا درود فرست بر محمد و آل محمد، آن کشتی روان در دریاهای عمیق و خروشان، که ایمن باشد کسی که بر آن سوار شد و غرق شود هرکه آن را رها کرد؛ کسی که از آنان جلو افتد از دین خارج است و کسی که از آنان عقب افتد نابود شدنی است و کسی که همراه آنان باشد ملحق می‌شود...

مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، ج‏2، ص: 828

رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى الْعَطَّارُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّیَّارِیِّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُجَاهِدٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: کَانَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع یَدْعُو عِنْدَ کُلِّ زَوَالٍ مِنْ أَیَّامِ شَعْبَانَ وَ فِی لَیْلَةِ النِّصْفِ مِنْهُ وَ یُصَلِّی عَلَى النَّبِیِّ ص بِهَذِهِ الصَّلَوَاتِ یَقُولُ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ شَجَرَةِ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعَ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفِ الْمَلَائِکَةِ وَ مَعْدِنِ الْعِلْمِ وَ أَهْلِ بَیْتِ الْوَحْیِ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدِ الْفُلْکِ الْجَارِیَةِ فِی اللُّجَجِ الْغَامِرَةِ یَأْمَنُ مَنْ رَکِبَهَا وَ یَغْرَقُ مَنْ تَرَکَهَا الْمُتَقَدِّمُ لَهُمْ مَارِقٌ وَ الْمُتَأَخِّرُ عَنْهُمْ زَاهِقٌ وَ اللَّازِمُ لَهُمْ لَاحِق؛ ....[4]

 

3) در تفسیر قمی در ذیل آیه 119 سوره شعراء که اشاره می‌کند که نوح و همراهانش را در «الفلک المشحون» نجات دادیم، روایتی از امام باقر ع آمده است که فرمودند:

کشتیِ مشحون، آن کشتی مجهزی است که کارش به پایان رسیده و جز برپا کردن [= در آب انداختن] آن کاری نمانده است.

تفسیر القمی، ج‏2، ص125

فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع فِی قَوْلِهِ «الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ»‏ الْمُجَهَّزُ الَّذِی قَدْ فُرِغَ مِنْهُ وَ لَمْ یَبْقَ إِلَّا رَفْعُه‏.[5]

تدبر

1) «وَ آیةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّیتَهُمْ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ»

مقصود از این آیه‌ای که «ما ذرّیّه‌ی آنان را در کشتی‌ِ پر و آکنده سوار نمودیم» چیست؟

الف. مقصود سوار کردن انسانها در کشتی نوح است که نسل انسان در آنجا حفظ شد و انسانها از آنجا در عالم پراکنده شدند و موید این برداشت آن ایه در وصف حضرت نوح است که فرمود «فَأَنْجَیْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ» (شعراء/119) (مجمع‌البیان، ج8، ص666؛ تفسیر الصافی، ج‏4، ص254)

ب. اشاره است به مطلق کشتی‌ها و این نعمت که دریاها را در تسخیر انسان قرار داد که انسان بتواند با سوار شدن بر کشتی برای عبور از دریاها استفاده کند. (تفسیر القمی، ج‏2، ص215؛ المیزان، ج17، ص92)

ج. مقصود از ذریه، نطفه‌های انسانهاست؛ و از این رو، کشتی پر و آکنده، کنایه از شکم زنان [باردار] است. (این قول در برخی از کتب اهل سنت به حضرت علی ع نسبت داده شده است؛ البحر المحیط، ج‏9، ص69)[6]

د. ...

 

2) «وَ آیةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّیتَهُمْ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ»

اگر مقصود از این آیه نعمت سوار شدن انسانها در کشتی باشد، چرا این تعبیر را درباره «ذریه» انسانها به کار برد، نه درباره همه انسان‌ها (بویژه اگر آیه را ناظر به سوار شدگان کشتی نوح بدانیم)؟

الف. ذریه افراد را از این جهت گفت که این ذریه، همان نطفه‌ها و اموری از این سنخ است که در اصلاب و ارحام افراد است و در واقع با سوار کردن آنان بر کشتی، همه نسل آنان را هم در کشتی سوار کرد؛ و اینکه از ذریه نام برد، چون در مقام امتنان رساتر است. (تفسیر الصافی، ج‏4، ص254)

ب. مقصود از ذریه فرزندان آنان است که برای تجارت می‌فرستند ویا مقصود فرزندان خردسال و زنان است، و علت اینکه آنان را ذکر کرد این است که آنان در مقام سفر کردن ضعیف‌ترند و نیازشان به مرکب سواری برای سفر بیشتر است (در این آیه به مرکب در دریا اشاره شد و و در آیه بعد هم چه‌بسا ناظر به مرکب در خشکی‌هاست) (مجمع‌البیان، ج8، ص666؛ تفسیر الصافی، ج‏4، ص254)

ج. مقصود از ذریه، مطلق فرزندان است و تعبیر «ذریاتهم» به حذف مضاف بوده، یعنی در اصل بوده «ذریات جنسهم» (البحر المحیط، ج‏9، ص69) یعنی ذریه شبیه همان تعبیری است که گاه گفته می‌شود خداوند بنی‌آدم را بر کشتی سوار کرد؛ و مقصود از این تعبیر مطلق انسانهاست، نه صرفا فرزندان حضرت آدم.

د. ...

 

3) «وَ آیةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّیتَهُمْ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ»

یکی از نشانه‌های خداوند سوار شدن انسانها بر کشتی است؛ آیه بودنش از این جهت است که:

الف. این خداوند است که آب را به گونه‏اى قرار داده که انسان مى‏تواند با ساخت کشتى بر روى آن حرکت کند و این از نشانه‏هاى قدرت الهى است (تفسیر نور، ج9، ص543)

در واقع، آب به خاطر سیالیتی که دارد در ذهن اغلب افراد امری است که اجسام جامد در آن فرو می‌روند و انسانی که شنا بلد نباشد بسادگی در آن غرق می‌شود. با این حال خداوند جاذبه مولکولی و نیز جرم حجمی ذرات آب را به گونه‌ای قرار داده است که کشتی‌های غول‌پیکر با سوار کردن هزاران نفر آدم و هزاران تن مواد سنگین روی آب باقی می‌مانند و براحتی حرکت می‌کنند؛ و این نه‌تنها از تدبیری حکیمانه، بلکه از قدرتی خارق‌العاده که چنین اقیانوس‌های عظیم را مسخر انسانها قرار داده است، خبر می‌دهد. (حدیث1)

ب. [نقش کشتی‌ها در ارتباط جوامع و رفع نیازهای بشر بقدری است که] امروزه اگر کشتى‏هاى نفت‏کش و حمل گندم و مواد غذایى در اقیانوس‏ها به حرکت در نیایند، زندگى بشر [در بسیاری از مناطق جهان] فلج مى‏شود. علاوه بر آنکه حمل و نقل از طریق دریا، ارزان‏ترین راه براى انتقال کالاهاى حجیم و سنگین است. (تفسیر نور، ج9، ص543)

اینکه گذران زندگی انسان، که اساساً زندگی‌اش در خشکی است، این اندازه به دریا و امکان عبور از آن وابسته است، آیا از نظمی دقیق و حساب‌شده که امور عالم را چنین به هم مرتبط قرار داده ندارد؟

ج. هرکس دریا را بشناسد می‌فهمد که برای عبور از دریاهای متلاطم باید در کشتی سوار شد و شخص هرچقدر هم که شناگر ماهری باشد، نمی‌تواند برای پیمودن اقیانوس‌های عظیم صرفاً به شنا کردن خویش اعتماد کند. پس اگر مسیر زندگی نیز یک اقیانوس بسیار پرخطر و پر فراز و فرود است، باید کشتی‌ امنی یافت و  بدان پناه برد. (حدیث2)

د. در کشتی، انسان از اطراف بریده می‌شود و آنگاه در تلاطم طوفان‌ها، چون دستش از همه‌جا قطع است خیلی زودتر از هر موقعیت دیگری به یاد خداوند می‌افتد، از این رو، کشتی ظرفیت آیه بودنش بسیار زیاد است. (هُوَ الَّذی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتَّى إِذا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِریحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِها جاءَتْها ریحٌ عاصِفٌ وَ جاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنْجَیْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرین‏، یونس/22؛ فَإِذا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ، عنکبوت/65)

ه. ...

 

4)‌ «أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّیتَهُمْ فِی الْفُلْکِ ...»

در نگاه یک مومن موحد این کشتی‌ها نیستند که انسانها را این سو و آن سو می‌برند؛ بلکه این خداوند است که انسانها را بر کشتی‌ها سوار و این وسو و آن سو می‌برد.

 

 


[1] . در البحر المحیط، اعمش به همین صورت قرائت کرده، اما در الاتحاف، ص233 به وی نسبت داده شده که وی به صورت مفرد روایت قرائت کرده است (به نقل از معجم القراءات، ج7، ص489)

[2] . قرأ أهل المدینة و ابن عامر و یعقوب و سهل ذریاتهم على الجمع و الباقون «ذُرِّیتَهُمْ» على التوحید.

[3] . و قرأ نافع، و ابن عامر، و الأعمش، و زید بن علی، و أبان بن عثمان: ذریاتهم بالجمع و کسر زید و أبان الذال و باقی السبعة، و طلحة، و عیسى: بالإفراد.

[4] . برای این گونه استفاده‌های معنوی از دریا این حدیث در الإختصاص، ص336 هم قابل توجه است:

عَنِ الْأَوْزَاعِیِّ أَنَّ لُقْمَانَ الْحَکِیمَ رَحِمَهُ اللَّهُ لَمَّا خَرَجَ مِنْ بِلَادِهِ نَزَلَ بِقَرْیَةٍ بِالْمَوْصِلِ یُقَالُ لَهَا کُومَلِیسُ قَالَ فَلَمَّا ضَاقَ بِهَا ذَرْعُهُ وَ اشْتَدَّ بِهَا غَمُّهُ وَ لَمْ یَکُنْ بِهَا أَحَدٌ یُعِینُهُ عَلَى أَمْرِهِ أَغْلَقَ الْبَابَ وَ أَدْخَلَ ابْنَهُ یَعِظُهُ فَقَالَ یَا بُنَیَّ إِنَّ الدُّنْیَا بَحْرٌ عَمِیقٌ هَلَکَ فِیهَا بَشَرٌ کَثِیرٌ تَزَوَّدْ مِنْ عَمَلِهَا وَ اتَّخِذْ سَفِینَةً حَشْوُهَا تَقْوَى اللَّهِ ثُمَّ ارْکَبْ لُجَجَ الْفُلْکِ تَنْجُو وَ إِنِّی لَخَائِفٌ أَنْ لَا تَنْجُوَ یَا بُنَیَّ السَّفِینَةُ إِیمَانٌ وَ شِرَاعُهَا التَّوَکُّلُ وَ سُکَّانُهَا الصَّبْرُ وَ مَجَاذِیفُهَا «2» الصَّوْمُ وَ الصَّلَاةُ وَ الزَّکَاةُ یَا بُنَیَّ مَنْ رَکِبَ الْبَحْرَ مِنْ غَیْرِ سَفِینَةٍ غَرِق‏

[5] . در الخصال، ج‏2، ص598 آمده است:

حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَى رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ یَحْیَى بْنِ زَکَرِیَّا الْقَطَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا بَکْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِیبٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِیمِ بْنُ عَلِیِّ بْنِ سَعِیدٍ الْجَبَلِیُّ الصَّیْدَنَانِیُّ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّلْتِ وَ اللَّفْظُ لَهُ قَالا حَدَّثَنَا الْحَسَنُ [مُحَمَّدُ] بْنُ نَصْرٍ الْخَزَّازُ قَالَ حَدَّثَنِی عَمْرُو بْنُ طَلْحَةَ بْنِ أَسْبَاطِ بْنِ نَصْرٍ عَنْ عِکْرِمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَدِمَ یَهُودِیَّانِ أَخَوَانِ مِنْ رُؤَسَاءِ الْیَهُودِ بِالْمَدِینَةِ ... أَلْقَوْا عَلَى أَبِی بَکْرٍ مَسَائِلَ فَبَقِیَ أَبُو بَکْرٍ لَا یَرُدُّ جَوَاباً فَتَبَسَّمَ عَلِیٌّ ع ضَاحِک... قَالَ فَمَا التِّسْعُونَ قَالَ الْفُلْکُ الْمَشْحُونُ اتَّخَذَ نُوحٌ ع فِیهِ تِسْعِینَ بَیْتاً لِلْبَهَائِم‏.

[6] . و قیل: الذریة: النطف، و الفلک المشحون: بطون النساء، ذکره الماوردی، و نسب إلی علی بن أبی طالب.